नवी दिल्ली: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या अलिकडच्या अमेरिका दौऱ्यावरून आणि राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्याशी झालेल्या चर्चेवरून काँग्रेस पक्षामध्ये दोन भिन्न प्रवाह पाहायला मिळत आहेत. काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि परराष्ट्र व्यवहार समितीचे अध्यक्ष शशी थरूर यांनी पंतप्रधानांच्या मुत्सद्देगिरीचे कौतुक केले असतानाच, पक्षाचे अधिकृत प्रवक्ते पवन खेरा यांनी या दौऱ्याला ‘अपमानास्पद’ आणि ‘राजनैतिक अपयश’ असल्याचे म्हटले आहे.
पंतप्रधान मोदी यांनी जी-७ परिषदेत जागतिक स्तरावर खलाशांच्या सुरक्षेबाबत मांडलेल्या भूमिकेला शशी थरूर यांनी एका वाहिनीशी बोलताना जाहीर पाठिंबा दिला आहे. युद्धग्रस्त भागात अडकलेल्या नागरी खलाशांना लष्करी संघर्षाचा बळी बनवू नये, हा मुद्दा पंतप्रधानांनी राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्याशी झालेल्या खाजगी चर्चेत ठामपणे मांडल्याचे थरूर यांनी नमूद केले. काँग्रेसमधील इतर नेत्यांनी सरकारवर टीका केली असली तरी, एक अनुभवी मुत्सद्दी म्हणून थरूर यांना पंतप्रधानांचे हे पाऊल योग्य वाटते. याउलट, एआयसीसीच्या पत्रकार परिषदेत पवन खेरा यांनी अत्यंत आक्रमक भूमिका घेत पंतप्रधानांवर टीका केली. खेरा यांच्या मते, अमेरिकेने तीन निष्पाप भारतीय खलाशांची हत्या केली असूनही ट्रम्प यांनी त्याबद्दल साधे खेदही व्यक्त केले नाहीत. ट्रम्प यांच्यासमोर पंतप्रधान मोदी हे ‘एखाद्या कंपनीच्या एजंटप्रमाणे’ मान झुकवून बसले होते आणि त्यांनी देशाचा स्वाभिमान गहाण ठेवला, असा गंभीर आरोप खेरा यांनी केला.
भारत-अमेरिका द्विपक्षीय संबंधांच्या भविष्याकडे थरूर सकारात्मकतेने पाहतात. ट्रम्प यांनी भारताची बाजू समजून घेण्यावर आणि मोदींशी जवळीक साधण्यावर भर दिला असून, अमेरिका आता भारत आणि पाकिस्तान यांच्याशी स्वतंत्रपणे संबंध हाताळत असल्याचे त्यांनी म्हटले आहे. मात्र, पवन खेरा यांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला आहे. त्यांच्या मते, युपीए सरकारच्या काळात पाकिस्तानला एफएटीएफच्या (FATF) ग्रे लिस्टमधून बाहेर काढण्यात आले होते, पण आता मोदींच्या काळात पाकिस्तान पुन्हा जागतिक राजकारणात प्रभावी ठरत असून अमेरिका आणि इराणमधील तहासाठी मध्यस्थी करत आहे, जे भारताचे अपयश आहे.
व्यापार आणि धोरणात्मक निर्णयांवरही या दोन नेत्यांमध्ये मतभेद दिसून येतात. थरूर यांनी अमेरिकेने भारताचे महत्त्व पुन्हा अधोरेखित केल्याचे स्वागत केले असून रखडलेला व्यापार करार पूर्ण करण्याची आणि ट्रम्प यांना भारताच्या प्रजासत्ताक दिनाचे निमंत्रण देण्याची गरज व्यक्त केली आहे. याउलट, खेरा यांनी नव्या व्यापार करारावर टीका केली. पूर्वी ३ टक्के असलेले आयात शुल्क मोदींच्या काळात ५० टक्क्यांपर्यंत गेले आणि आता नव्या करारानुसार ते १८ टक्क्यांवर आले आहे, ज्याला मीडिया ‘यश’ म्हणून दाखवत आहे. या करारांतर्गत भारताला पुढील पाच वर्षे दरवर्षी १०० अब्ज डॉलरचे अमेरिकन सामान खरेदी करावे लागणार असून, यामुळे भारताच्या एमएसएमई (MSME) आणि शेती क्षेत्राचे नुकसान होणार असल्याचे खेरा यांनी म्हटले आहे.
राष्ट्राध्यक्ष ट्रम्प यांच्या “मोदी पंतप्रधान असेपर्यंत अमेरिका भारताचे रक्षण करेल” या विधानावरही दोन्ही नेत्यांनी वेगळी मते मांडली आहेत. थरूर यांच्या मते, नेत्यांमधील वैयक्तिक मैत्री महत्त्वाची असली तरी ती राष्ट्रीय धोरणांची जागा घेऊ शकत नाही; भारतासाठी धोरणात्मक करार हे व्यक्तीपेक्षा अधिक काळ टिकणारे असावेत. मात्र, खेरा यांनी या विधानाला भारताच्या सार्वभौमत्वाचा अपमान म्हटले आहे. “भारत स्वतःचे रक्षण करण्यास सक्षम आहे” असे उत्तर देण्याची हिंमत मोदींनी दाखवली नाही, कारण ते ट्रम्प यांनी केलेल्या त्यांच्या ‘त्वचेच्या कौतुकात’ मग्न होते, असा टोला खेरा यांनी लगावला.
शशी थरूर यांनी ‘क्वाड’ (Quad) परिषदेचे यजमानपद भारताला मिळणे आणि अमेरिका-इराण शांतता करारामुळे इंधन पुरवठा स्थिर होणे या बाबींचे स्वागत केले आहे. मात्र, खेरा यांनी व्हिसा निर्बंध (H1B, EB2, EB5), ‘इंडो-पॅसिफिक’ कमांडचे नाव बदलून पुन्हा ‘पॅसिफिक’ कमांड करणे आणि अमेरिकन नकाशात पाकव्याप्त काश्मीर पाकिस्तानचा भाग दाखवणे या मुद्द्यांवरून सरकारला घेरले आहे. खेरा यांनी थेट शशी थरूर यांच्या विधानाचा संदर्भ देत विचारले की, जर पंतप्रधानांनी खलाशांचा मुद्दा इतक्या ठामपणे मांडला होता, तर परराष्ट्र मंत्रालयाच्या अधिकृत निवेदनात त्याचा उल्लेख का नाही?
