एल-निनो आणि ला-निना: भारतीय मान्सूनची चक्रीय प्रक्रिया आणि त्याचे महत्त्व

जागतिक हवामान संघटनेने (WMO) नुकताच भारतीय शेतकऱ्यांसाठी कमी पावसाचा इशारा दिला असून, याचे मुख्य कारण पॅसिफिक महासागरात उद्भवणारी ‘एल-निनो’ (El-Nino) ही स्थिती असल्याचे सांगितले आहे. भारतीय मान्सूनवर या हवामान बदलाचा अत्यंत मोठा आणि खोलवर परिणाम होतो, ज्यामुळे देशाच्या अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या कृषी क्षेत्राला मोठ्या संकटाचा सामना करावा लागू शकतो. भारतीय हवामान विभागाच्या (IMD) आकडेवारीनुसार, गेल्या १२३ वर्षांत भारताला २२ वेळा दुष्काळी स्थितीचा सामना करावा लागला आहे, ज्यातील १६ वेळा भारतीय मान्सून कमकुवत होण्यामागे एल-निनो हेच प्रमुख कारण होते.

मान्सूनची प्रक्रिया आणि एल-निनोचा प्रभाव समजून घेण्यासाठी पॅसिफिक महासागरातील सामान्य हवामान स्थिती समजून घेणे आवश्यक आहे. सामान्य परिस्थितीत, दक्षिण अमेरिकेच्या पेरू किनारपट्टीकडून व्यापारी वारे (Trade Winds) उष्ण पाणी ऑस्ट्रेलिया आणि आशियाच्या दिशेने ढकलतात. यामुळे पश्चिम पॅसिफिकमध्ये पाण्याचे तापमान वाढून तिथे कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो, ज्यामुळे तिथे ढग तयार होऊन पाऊस पडतो. याच वेळी पेरूच्या किनारपट्टीवर ‘अपवेलिंग’ (Upwelling) प्रक्रियेमुळे समुद्राच्या तळाचे थंड आणि पोषकतत्वांनी युक्त पाणी पृष्ठभागावर येते, ज्यामुळे तिथे उच्च दाबाचे क्षेत्र तयार होते आणि मासेमारी उद्योगाला मोठी चालना मिळते. ऑस्ट्रेलियातील हा कमी दाबाचा प्रदेश भारतीय मान्सूनला बळकटी देण्याचे काम करतो.

भारतामध्ये मान्सून येण्यासाठी जमिनीचे तापमान वाढणे आणि तिबेटचे पठार तापून तिथे तीव्र कमी दाबाचा पट्टा तयार होणे गरजेचे असते. हा कमी दाबाचा पट्टा हिंदी महासागरातील माडागास्कर जवळ असलेल्या ‘मास्करिन हाय’ (Mascarene High) कडून येणाऱ्या आर्द्र वाऱ्यांना स्वतःकडे आकर्षित करतो. हे वारे भारतात प्रवेश करताना दोन शाखांमध्ये विभागले जातात – अरबी समुद्र शाखा आणि बंगालचा उपसागर शाखा. अरबी समुद्राकडून येणारे वारे पश्चिम घाटाला धडकून तिथे मोठ्या प्रमाणात पाऊस देतात, तर बंगालच्या उपसागराची शाखा भारताच्या मध्य आणि उत्तर भागात पाऊस पोहोचवते.

मात्र, जेव्हा एल-निनोची स्थिती निर्माण होते, तेव्हा हे व्यापारी वारे कमकुवत होतात आणि उष्ण पाण्याचा प्रवाह ऑस्ट्रेलियाकडे न जाता पेरूच्या दिशेने उलट फिरू लागतो. यामुळे पेरूमध्ये हाय प्रेशर ऐवजी लो प्रेशर तयार होऊन तिथे पाऊस पडतो, परंतु तिथल्या मौल्यवान मासेमारी क्षेत्राचे यामुळे लाखो डॉलर्सचे नुकसान होते. दुसरीकडे, ऑस्ट्रेलिया आणि आशियाई प्रदेशात हाय प्रेशर तयार झाल्यामुळे तिथे पावसाचे प्रमाण घटते. याचा थेट परिणाम भारतीय मान्सूनवर होतो, कारण यामुळे मास्करिन हायला आवश्यक असलेली ऊर्जा मिळत नाही आणि परिणामी भारतात मान्सूनला उशीर होतो किंवा पाऊस अत्यंत कमी पडतो. १९०२ पासून २०१५ पर्यंतच्या अनेक वर्षांत एल-निनोमुळे भारतात सरासरीपेक्षा २० टक्क्यांहून कमी पाऊस नोंदवला गेला आहे.

एल-निनोच्या अगदी उलट स्थितीला ‘ला-निना’ (La-Nina) असे म्हणतात. ला-निना दरम्यान व्यापारी वारे अधिक शक्तिशाली होतात, ज्यामुळे ऑस्ट्रेलियाच्या भागात तीव्र कमी दाबाचा पट्टा तयार होतो आणि मास्करिन हाय अधिक प्रबळ होतो. यामुळे भारतामध्ये सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडतो. ला-निनाचे भारतीय अर्थव्यवस्थेवर सकारात्मक परिणाम होतात; चांगली पाऊस पडल्यामुळे पिकांची आणि चारा उत्पादकता वाढते, पशुपालन क्षेत्राची प्रगती होते आणि जलविद्युत प्रकल्पांमधून वीज निर्मितीला चालना मिळते.

थोडक्यात सांगायचे तर, एल-निनो आणि ला-निना ही एक अनियमित चक्रीय प्रक्रिया असून ती दर २ ते ७ वर्षांनी घडत असते. एल-निनोमुळे भारतात दुष्काळ, शेतीचे नुकसान आणि जंगलातील आगींसारख्या समस्या उद्भवू शकतात, तर ला-निना हा भारतीय कृषी आणि पर्यावरणासाठी पोषक ठरतो. भारताच्या एकूण रोजगारापैकी ४५% वाटा असलेल्या कृषी क्षेत्रासाठी या हवामान बदलांचा अभ्यास आणि त्यानुरूप नियोजन करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.