एल निनोला ‘आयओडी’चे उत्तर: महाराष्ट्रावर वरुणराजाची कृपा होणार? जाणून घ्या काय आहे ‘इंडियन ओशन डायपोल’

पुणे- जागतिक हवामान बदलाच्या चक्रात यंदा ‘एल निनो’चे (El Nino) सावट असल्याने भारतावर दुष्काळाची टांगती तलवार असल्याचे भाकीत तज्ञांनी वर्तवले होते. जून महिन्यात पावसाने ओढ दिल्याने ही भीती खरी ठरते की काय, अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. मात्र, आता हवामान अभ्यासकांनी एका नव्या आशेचा किरण दाखवला आहे, तो म्हणजे ‘इंडियन ओशन डायपोल’ (IOD). हिंदी महासागरात घडणारी ही भौगोलिक घटना एल निनोच्या प्रभावाला रोखण्यासाठी सज्ज झाली असून, महाराष्ट्रासह संपूर्ण भारतात पुन्हा पावसाचे पुनरागमन होण्याची दाट शक्यता निर्माण झाली आहे,.

नेमका काय आहे हा ‘इंडियन ओशन डायपोल’ (IOD)?

पॅसिफिक महासागरात ज्याप्रमाणे एल निनोचा प्रभाव तयार होतो, अगदी त्याच धर्तीवर हिंदी महासागरातील पाण्याच्या तापमानात होणाऱ्या बदलाला ‘इंडियन ओशन डायपोल’ असे म्हणतात. ‘डायपोल’ या शब्दाचा अर्थ ‘दोन परस्पर विरोधी ध्रुव’ असा होतो. हिंदी महासागराचे भौगोलिकदृष्ट्या दोन भाग पडतात:

१. पश्चिम भाग: आफ्रिका खंडाचा पूर्व किनारा आणि अरबी समुद्राचा परिसर.

२. पूर्व भाग: इंडोनेशिया आणि सुमात्रा बेटांच्या जवळचा भाग.

या दोन भागांतील समुद्राच्या पाण्याच्या तापमानात जो चढ-उतार होतो, त्यालाच तांत्रिक भाषेत ‘आयओडी’ (IOD) म्हटले जाते.

आयओडीचे तीन टप्पे आणि भारतावर होणारा परिणाम: हवामान शास्त्रानुसार आयओडीचे तीन महत्त्वाचे टप्पे किंवा ‘फेजेस’ असतात, ज्यांचा भारतीय मान्सूनवर वेगवेगळा परिणाम होतो,.

१. पॉझिटिव्ह आयओडी (सकारात्मक टप्पा): हा भारतासाठी अत्यंत फायदेशीर असतो. या स्थितीत अरबी समुद्राचे (पश्चिम भाग) तापमान वाढते आणि इंडोनेशियाकडील (पूर्व भाग) पाणी थंड राहते. अरबी समुद्र उष्ण झाल्यामुळे तिथे मोठ्या प्रमाणात बाष्प तयार होते. हे बाष्प नैऋत्य मोसमी वारे भारताकडे खेचून आणतात, परिणामी महाराष्ट्र आणि उर्वरित भारतात सरासरीपेक्षा जास्त पाऊस पडतो,.

२. निगेटिव्ह आयओडी (नकारात्मक टप्पा): हा टप्पा भारतासाठी घातक मानला जातो. यात अरबी समुद्र थंड पडतो आणि इंडोनेशियाकडील भाग उष्ण होतो. यामुळे बाष्प भारताकडे न येता इंडोनेशियाकडे वळते, तिथे अतिवृष्टी होते, तर भारतात मात्र तीव्र दुष्काळाची परिस्थिती निर्माण होते.

३. न्यूट्रल आयओडी (तटस्थ टप्पा): या स्थितीत तापमान सामान्य असते आणि मान्सूनवर कोणताही विशेष प्रभाव पडत नाही,.

एल निनो विरुद्ध आयओडी: एक ‘काउंटर बॅलन्स’

अनेकांच्या मनात शंका असते की, आयओडी एल निनोला पूर्णपणे संपवू शकतो का? तांत्रिकदृष्ट्या, हे दोन्ही वेगवेगळ्या महासागरांत घडणारे प्रकार आहेत. एल निनो पॅसिफिकमध्ये असतो, तर आयओडी हिंदी महासागरात. आयओडी एल निनोला नष्ट करू शकत नाही, पण त्याच्या नकारात्मक प्रभावाला नक्कीच ‘काउंटर बॅलन्स’ (समतोल) करू शकतो. जेव्हा एल निनोमुळे मान्सून वारे कमकुवत होतात, तेव्हा ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ अधिक बाष्प निर्माण करून भारताला पाऊस मिळवून देण्याचे काम करतो.

इतिहासाची पुनरावृत्ती: १९९७ चा चमत्कार

१९९७ मध्ये जगात इतिहासातील सर्वात भीषण एल निनोची स्थिती होती. तेव्हा भारतावर मोठ्या दुष्काळाचे संकट येईल असे तज्ञांचे मत होते. मात्र, त्याच वेळी हिंदी महासागरात एक अत्यंत शक्तिशाली ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ तयार झाला होता. या आयओडीने एल निनोचा प्रभाव इतक्या प्रभावीपणे कमी केला की, त्या वर्षी भारतात सरासरीपेक्षाही चांगला पाऊस झाला होता.

सध्याची स्थिती आणि पुढील अंदाज

यंदा जून महिन्यात एल निनोचा प्रभाव जास्त असल्याने पाऊस कमी झाला, कारण त्यावेळी आयओडी ‘न्यूट्रल’ अवस्थेत होता. मात्र, हवामान खात्याच्या उपग्रहीय अंदाजानुसार, जुलैच्या मध्यापासून आणि ऑगस्टच्या सुरुवातीला हिंदी महासागरात ‘पॉझिटिव्ह आयओडी’ तयार होण्याची दाट शक्यता आहे. जर हा आयओडी अपेक्षेप्रमाणे शक्तिशाली ठरला, तर ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात महाराष्ट्रात पावसाची तुटी भरून निघेल आणि सरासरी किंवा त्याहून अधिक पर्जन्यवृष्टी होईल, असा अंदाज आहे,.