भारताने अंतराळ क्षेत्रात आज ( दि. १८ जुलै) एक सुवर्ण पान लिहिले असून, देशातील पहिल्या खासगी अंतराळ स्टार्टअपच्या रॉकेटने यशस्वीरित्या अवकाशात झेप घेतली आहे. स्कायरोट एरोस्पेस या कंपनीने विकसित केलेले ‘विक्रम-१’ हे भारताचे पहिले खासगी ऑर्बिटल रॉकेट ठरले असून, या यशामुळे संपूर्ण जगाचे लक्ष भारताच्या युवा वैज्ञानिकांकडे वेधले गेले आहे. दुपारी १२:०५ वाजता इस्रोच्या लॉन्च पॅडवरून या रॉकेटने उड्डाण केले आणि अवघ्या साडेतीन मिनिटांत ते अवकाशात दाखल झाले. या मोहिमेला ‘मिशन आगमन’ असे नाव देण्यात आले होते. त्यानंतर ठीक १७ मिनिटांनी, म्हणजेच १२:२२ वाजता विक्रम-१ ने ४५० किलोमीटर दूर पृथ्वीच्या लोअर ऑर्बिटमध्ये आपले स्थान निश्चित केले. हे केवळ एका रॉकेटचे प्रक्षेपण नसून, जागतिक अंतराळ बाजारपेठेत भारताच्या खासगी क्षेत्राच्या वाढत्या वर्चस्वाचे प्रतीक आहे.
या ऐतिहासिक कामगिरीमुळे भारत आता अमेरिका, चीन आणि न्यूझीलंड सारख्या निवडक देशांच्या क्लबमध्ये सामील झाला आहे, ज्यांच्या खासगी कंपन्यांनी स्वतःचे रॉकेट यशस्वीरित्या लॉन्च केले आहेत. विशेष म्हणजे, जगातील दिग्गज कंपन्यांना जे पहिल्या प्रयत्नात जमले नाही, ते स्कायरोटच्या टीमने करून दाखवले आहे. एलन मस्क यांची प्रसिद्ध कंपनी ‘स्पेस एक्स’ला चौथ्या प्रयत्नात यश मिळाले होते, तर अमेरिका आणि चीनच्या इतर नामांकित कंपन्यांनाही पहिल्या उड्डाणात अपयश आले होते. स्कायरोटच्या या यशाने भारताच्या टॅलेंटची ताकद जगाला दाखवून दिली आहे. या यशानंतर पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी स्वतः फोन करून संपूर्ण टीमचे अभिनंदन केले आणि या यशाला ‘ब्रह्मास्त्र’ असे संबोधले. पंतप्रधानांनी या प्रक्षेपणाला ‘वंदे मातरम मिशन’ म्हणून पाहिले, कारण त्यांनी या रॉकेटसोबत ‘वंदे मातरम’ हा संदेश देखील अंतराळात पाठवला होता.
विक्रम-१ रॉकेटची निर्मिती पूर्णपणे ‘मेक इन इंडिया’ अंतर्गत करण्यात आली आहे. हे २३ मीटर उंच रॉकेट कार्बन कंपोजिट मटेरियलपासून बनवलेले असून त्यात ३डी प्रिंटेड इंजिनचा वापर करण्यात आला आहे. हे रॉकेट आपल्यासोबत ३५० किलो वजनाचे पेलोड्स घेऊन गेले होते. या पेलोड्समध्ये तंत्रज्ञानासोबतच कलेचाही अनोखा संगम पाहायला मिळाला. यामध्ये १८ कॅरेट सोन्यापासून बनवलेले एक सूक्ष्म कलाकृती पाठवण्यात आले आहे, ज्यावर भारतरत्न सी.व्ही. रमण, डॉ. विक्रम साराभाई आणि डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांच्या प्रतिमा कोरण्यात आल्या आहेत. याशिवाय कॉस्मोस स्पेस आणि स्कायरोटचे स्वतःचे इन-हाउस ‘स्कोप’ पेलोड्स देखील अंतराळात पाठवण्यात आले आहेत.
या संपूर्ण मोहिमेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे यश मिळवून देणारी टीम अत्यंत तरुण आहे. स्कायरोट कंपनीच्या या वैज्ञानिकांचे सरासरी वय अवघे २८ वर्षे आहे, ज्यांचे पंतप्रधानांनी विशेष कौतुक केले. पवन कुमार चंदाना आणि नागा भरत डाका यांनी २०१८ मध्ये सुरू केलेल्या या कंपनीचा प्रवास सोपा नव्हता. सुरुवातीच्या काळात देशात खासगी अंतराळ क्षेत्रासाठी कोणतेही ठोस धोरण नव्हते आणि निधी मिळवणे देखील कठीण होते. मात्र, आपल्या नोकऱ्या सोडून या तरुणांनी ‘बजेट फ्रेंडली’ आणि खात्रीशीर रॉकेट बनवण्याचे स्वप्न पाहिले. आज ही कंपनी १ अब्ज डॉलर्सच्या मूल्यांकनासह देशातील पहिली ‘स्पेस टेक युनिकॉर्न’ बनली आहे.
भारताने अंतराळ क्षेत्राचे खासगीकरण करण्याचा घेतलेला निर्णय या यशामुळे सार्थ ठरला आहे. या प्रक्षेपणामुळे भविष्यात जगभरातील उपग्रह प्रक्षेपित करण्यासाठी भारताकडे एक स्वस्त आणि विश्वासार्ह पर्याय उपलब्ध झाला आहे. २०३० पर्यंत ५० यशस्वी प्रक्षेपणांचे उद्दिष्ट समोर ठेवून स्कायरोटची टीम आता आत्मनिर्भर भारताचे स्वप्न प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी सज्ज झाली आहे. या ऐतिहासिक झेपमुळे केवळ नवीन पिढीला तंत्रज्ञान क्षेत्रात येण्याची प्रेरणाच मिळणार नाही, तर जागतिक अंतराळ अर्थव्यवस्थेत भारताचा वाटाही मोठ्या प्रमाणात वाढणार आहे.
