सूत्रसंचालक : संपूर्ण ॲडव्हायझरी बोर्ड, आमचे आंतरराष्ट्रीय सल्लागार, देशातील आमच्या १.५ लाख शाळा आणि महाविद्यालये, आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे आज तुम्हाला प्रत्यक्ष पाहत असलेल्या २००० ‘जेन झी’ (Gen-Z) आणि ‘जेन अल्फा (Gen-Alpha) तरुणांच्या वतीने तुमचे मनःपूर्वक स्वागत आणि आमचे निमंत्रण स्वीकारल्याबद्दल धन्यवाद.
नुकताच आपण देशात एक मोठा बदल आणि आंदोलन पाहिले आहे. लोकशाहीमध्ये ‘संवाद’ (डायलॉग) आणि ‘आंदोलन’ या दोन अतिशय महत्त्वाच्या गोष्टी मानल्या जातात. लोकांचा असा विश्वास आहे की आंदोलन तेव्हाच उभे राहते जेव्हा संवाद अपयशी ठरतो. जर सरकारने आधीच या ‘झेड’ पिढीशी संवाद साधला असता, तर त्यांना आंदोलनाची गरज उरली नसती, असे अनेकांचे मत आहे. यावर तुमची प्रतिक्रिया काय आहे आणि मुळात आंदोलन करणे ही वाईट गोष्ट आहे का?
डॉ. मोहनजी भागवत: आंदोलन हा देखील संवादाचाच एक महत्त्वाचा मार्ग आहे. आपण येथे शांतपणे बसून चर्चा करत आहोत; जर यात गोष्टी सुटल्या तर ठीक, नाहीतर वादविवाद होईल. जर तुम्ही किंवा मी एखाद्या गंभीर अडचणीत असू आणि ती अडचण सहजासहजी सुटत नसेल, तर मी ओरडून तुमचे लक्ष वेधून घेणारच. लोकशाहीमध्ये ‘प्रोटेस्ट’ किंवा आंदोलन हा देखील व्यापक सहमती (कॉन्सेंसस) घडवून आणण्याचा एक कायदेशीर मार्ग आहे. जेव्हा विविध कारणांमुळे लोकांचे म्हणणे ऐकले जात नाही, तेव्हा ते आंदोलनाकडे वळू शकतात. मात्र, या सर्वाचा अंतिम हेतू समाजात सहमती निर्माण करणे हा असला पाहिजे, समाजात फूट किंवा दुही निर्माण करणे हा नाही. आता ‘झेड’ पिढीच्या आंदोलनाबाबत बोलायचे झाले, तर त्यांच्या समस्या आणि तक्रारी अत्यंत रास्त व खऱ्या आहेत. आज भारताच्या शिक्षण व्यवस्थेत खूप काही सुधारणा करण्याची गरज आहे आणि त्या होत नसल्यामुळेच यावर चर्चा होत आहे.
जेव्हा आम्ही तुमच्या वयाचे होतो, तेव्हा आमची पिढी वडीलधारी व्यक्ती सांगतील ते प्रश्न न विचारता थेट मान्य करायची. परंतु आजची ‘झेड’ पिढी आणि ‘अल्फा’ पिढी प्रश्न विचारते. त्यांना प्रत्येक गोष्टीचे तर्कशुद्ध (लॉजिकल) उत्तर हवे असते आणि त्यासोबतच आपुलकी व स्नेह हवा असतो. मनात प्रेम असेल तरच आपण त्यांची उत्तरे देऊ शकतो. इंग्रजीत ज्याला ‘डिबेट’ म्हणतात, त्याला आपल्याकडे ‘शास्त्रार्थ’ म्हटले गेले आहे, ज्यामध्ये केवळ वाद-प्रतिवाद नसून पूर्वपक्ष आणि उत्तरपक्ष असतो; ज्यामुळे सत्याचे सर्व पैलू समोर येतात. त्यामुळे ‘झेड’ पिढीने आंदोलन करू नये, असे मी मुळीच म्हणणार नाही. परंतु लोकशाहीत ते कोणत्या मार्गाने केले पाहिजे, याचे उत्तम संकेत आपल्याला संविधान देणाऱ्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या दोन प्रसिद्ध भाषणांमधून मिळतात. तरुण पिढी जर ओरडत असेल तर ती केवळ विरोधासाठी नाही, तर त्यांना काहीतरी अडचण आहे म्हणून ओरडत आहे. आंदोलन हे कोणा व्यक्तीविरुद्ध नसून व्यवस्थेतील त्रुटी सुधारण्यासाठी (सिस्टम करेक्शन) असावे, तरच सर्व काही सुरळीत राहते.
सूत्रसंचालक : जर आधीपासूनच संवाद सुरू झाला असता, तर हा विषय इतका वाढला नसता असे तुम्हाला वाटते का? आणि दुसरे म्हणजे, आंदोलनाच्या वेळी तरुणांना अनेकदा ‘देशविरोधी’ (अँटी-नॅशनल) किंवा बाहेरील देशांचे एजंट ठरवले जाते, यावर तुमचे काय मत आहे?
डॉ.मोहनजी भागवत: जे व्हायला नको होते ते जेव्हा घडते, तेव्हा कुठे ना कुठे संवादामध्ये कमतरता किंवा चूक झाली असते हे निश्चित. ती चूक नेमकी कोणाची आहे हा भाग वेगळा, पण संवादाची कमतरता तर राहिली आहे आणि ती आपण सर्वांनी मिळून दुरुस्त केली पाहिजे. जिथपर्यंत तरुणांना देशविरोधी ठरवण्याचा प्रश्न आहे, मी स्पष्टपणे सांगेन की जर ‘जेन झी’ आंदोलन करत असेल तर ते देशविरोधी नाहीत. ते आपलेच लोक आहेत आणि आपली पुढची भावी पिढी आहे. म्हणूनच मी म्हणालो की, संवादासाठी आपुलकी आणि संबंध आवश्यक आहेत. जेव्हा आपलेपणाचा संबंध मान्य केला जातो, तेव्हाच एकमेकांचे म्हणणे नीट समजते. मला तर असे वाटते की ही नवी पिढी आपल्या आधीच्या पिढ्यांपेक्षा जास्त प्रामाणिक (ऑनेस्ट) आहे. त्यांच्यावर देशभक्ती आणि समाजसेवेच्या प्रामाणिक आवाहनाचा खूप मोठा प्रभाव पडतो.
सूत्रसंचालक : जी लहान मुले देवाघरचे रूप मानली जातात, त्यांच्यावर आंदोलनाच्या दरम्यान अनेकदा लाठीचार्ज किंवा पेलेट गनचा मारा होतो. अशा घटनांवर तुमचे काय मत आहे? हे योग्य आहे का?
डॉ.मोहनजी भागवत: या सर्व घटना का आणि कशामुळे झाल्या, याच्या खोलात जावे लागेल. सध्या माझ्याकडे याबाबतची संपूर्ण अधिकृत माहिती नाही. या घटनांमध्ये नेमकी कुठे गडबड झाली आहे हे शोधावे लागेल. मी आत्ताच यावर थेट काय बरोबर आणि काय चूक असे विधान करू शकत नाही, कारण आपण दोघेही केवळ बातम्या वाचून यावर बोलत आहोत. आज सकाळी येताना मी काही संशयास्पद मॉड्यूल्स यात घुसल्याची बातमी वाचली. ती किती खरी आहे मला माहित नाही. परंतु, जर मला डोळे बंद करून कोणावर विश्वास ठेवायचा असेल, तर मी आमच्या ‘जेन झी’च्या तरुणांवरच विश्वास ठेवीन.
सूत्रसंचालक : तुम्ही शिक्षण व्यवस्थेबद्दल बोललात. आज देशातील १५ लाख शाळांपैकी अजूनही तब्बल १ लाख शाळांमध्ये मुलींसाठी स्वच्छतागृहांची सुविधा नाही आणि १५,००० शाळांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची सोय उपलब्ध नाही. ‘बेटी बचाओ, बेटी पढाओ’ हा नारा चांगला आहे, पण मुली शिकणार कुठे जर मूलभूत सुविधाच नसतील? देशाच्या विकासासाठी ही एक राष्ट्रीय आणीबाणी (नॅशनल इमर्जन्सी) आहे. अशा परिस्थितीत तुम्ही कोणता एक मुख्य शिक्षण सुधार सुचवाल?
डॉ.मोहनजी भागवत: पहिल्यांदा तर केवळ एका सुधाराने काम होणार नाही, मी दोन-तीन महत्त्वाच्या गोष्टी सांगेन. पहिली गोष्ट म्हणजे, शिक्षण हा नफा कमावण्याचा व्यावसायिक धंदा (कमर्शियल बिझनेस) नाही. ती मानवी जीवनाची मूलभूत गरज आहे, त्यामुळे शिक्षण सर्वांना सहज उपलब्ध होईल (सर्वसुलभ) असे त्याचे शुल्क आणि स्वरूप असले पाहिजे. दुसरी गोष्ट, शिक्षण ही केवळ सरकारची नाही तर आपल्या सर्वांची सामूहिक जबाबदारी आहे. ग्रामीण भागात अनेक ठिकाणी नागरिक आणि कार्यकर्त्यांनी एकत्र येऊन स्वतःच्या प्रयत्नांतून शाळा दुरुस्त केल्या आहेत आणि कॉम्प्युटर स्क्रीन बसवले आहेत. समाजाने ही आपल्या मुलांची शिक्षण व्यवस्था आहे या भावनेने जागरूक राहिले पाहिजे आणि मदत केली पाहिजे, तरच बदल वेगाने होतील. तिसरी गोष्ट म्हणजे, आपल्याला शिक्षकांच्या प्रशिक्षणापासून (ट्रेनिंग) सुरुवात करावी लागेल. त्यानंतर अभ्यासक्रम आणि इतर गोष्टी येतात. आपण शाळा चालवण्यासाठी किंवा पैसे कमवण्यासाठी नाही, तर देशाची भावी पिढी घडवण्यासाठी शिक्षण देतो, ही जाणीव असणे अत्यंत आवश्यक आहे.
सूत्रसंचालक: आज देशात १० लाख शिक्षकांची पदे रिक्त आहेत. शिक्षण क्षेत्रासाठी अर्थसंकल्पात ६% निधी देण्याची मागणी खूप जुनी आहे. तर तुमच्या मते सरकारने शिक्षणाकडे अधिक लक्ष देऊन ६% बजेट दिले पाहिजे का?
डॉ.मोहनजी भागवत: बजेटमध्ये ६% वाटपाची ही मागणी जुनी आहे आणि आम्ही या मागणीचे पूर्ण समर्थन करतो. ही मागणी अत्यंत रास्त असून तिची अंमलबजावणी झाली पाहिजे. परंतु केवळ सरकारनेच संपूर्ण शिक्षण चालवावे असे नाही, तर आपण सर्व मिळूनही ते चालवू शकतो. राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यकर्ते देखील ‘विद्या भारती’ संघटनेच्या माध्यमातून कोणत्याही सरकारी बजेटच्या भरवशाशिवाय केवळ देशाच्या नवीन पिढीच्या काळजीपोटी २३,००० शाळा यशस्वीपणे चालवत आहेत. समाजात ही काळजी घेण्याची वृत्ती निर्माण झाली की जनतेमध्ये तसा प्रवाह तयार होतो आणि कोणतेही सरकार किंवा राजकारणी लोकांच्या या भावनेकडे दुर्लक्ष करू शकत नाहीत. त्यामुळे आंदोलनाशिवायही हे शक्य होईल.
सूत्रसंचालक: शिक्षण सोडून सोशल मीडिया, विशेषतः इंस्टाग्रामचे रील व्हिडिओ तरुणांना खूप प्रभावित करत आहेत. तेथील अल्गोरिदममुळे जर मोदींचे व्हिडिओ लाईक केले तर एकाच विचारसरणीचे आणि राहुल गांधींचे व्हिडिओ लाईक केले तर दुसऱ्याच विचारसरणीचे व्हिडिओ वारंवार दाखवून ध्रुवीकरण (पोलरायझेशन) वाढते. पूर्वी राहुल द्रविड सारखे संयमी खेळाडू रोल मॉडेल असायचे, जे १०० चेंडूत १ धाव काढली तरी टाळ्या मिळवायचे. पण आजची पिढी ही ‘झटपट समाधानाचा’ (इन्स्टंट ग्रेटिफिकेशन) विचार करणारी आहे. ऑस्ट्रेलिया किंवा फिनलंडसारख्या देशांनी १६ वर्षांखालील मुलांसाठी सोशल मीडियावर बंदी घातली आहे. भारताने सोशल मीडियाचा सामना कसा करावा? त्यावर बंदी घालावी की दुसरा काही मार्ग काढावा?
डॉ.मोहनजी भागवत: तुमच्या प्रश्नातच त्याचे उत्तर दडलेले आहे. नियम किंवा शिस्त बनवणे ठीक आहे, पण ते तेव्हाच यशस्वी होते जेव्हा लोकांचा दृष्टिकोन (ॲटिट्यूड) बदलतो. कायदे तर खूप आहेत, पण समाजाने स्वीकारल्याशिवाय ते चालत नाहीत. सोशल मीडियावरील आयकॉन्स किंवा रोल मॉडेल्सनी स्वतःला बदलले पाहिजे. जर मी सोशल मीडियावर प्रसिद्ध व्यक्ती असेन, तर मला ही जाणीव हवी की लाखो लोक माझे अनुकरण करत आहेत, त्यामुळे माझ्या कृत्यामुळे ते खड्ड्यात जाणार नाहीत, ही माझी जबाबदारी आहे. हा विवेक सोशल मीडिया युझर्समध्ये असला पाहिजे. आजच्या तंत्रज्ञानामुळे खोटे व्हिडिओ (डीपफेक्स) बनवून आपल्या तोंडी कोणतेही शब्द टाकले जाऊ शकतात. त्यामुळे सोशल मीडिया वापरताना कोणत्याही माहितीचे ऑथेंटिक सोर्सकडून प्रमाणीकरण (व्हेरिफिकेशन) केल्याशिवाय त्यावर विश्वास ठेवू नये. आपल्याला स्वतःवर स्वयं-शिस्त (सेल्फ इम्पोज्ड डिसिप्लिन) लावून घ्यावी लागेल. एखाद्या गोष्टीवर थेट बंदी घातली की ती काळ्या बाजारात जाऊन अधिक वेगाने पसरते. त्यामुळे संपूर्ण समाजाने आणि तरुणांनी एकत्र येऊन यावर मार्ग शोधणे आवश्यक आहे.
सूत्रसंचालक : परंतु आजच्या काळात जो जितका जास्त द्वेष आणि हिंसा दाखवतो, त्याला तितके जास्त व्ह्यूज आणि लाईक्स मिळतात. अशा वेळी चांगल्या रोल मॉडेल्सना समोर कसे आणायचे?
डॉ. मोहनजी भागवत: हा एक मोठा विरोधाभास आहे. एकीकडे आपण म्हणतो की ‘जेन झी’ हिंसेचे समर्थन करत नाही, आणि दुसरीकडे हिंसक रोल मॉडेल्सना फॉलो केले जाते. आपण आपले उद्दिष्ट किंवा ध्येय काय आहे, यावर विचार केला पाहिजे आणि त्यानुसारच आपले रोल मॉडेल निवडले पाहिजेत.
सूत्रसंचालक : आपले शेजारी देश पाकिस्तान आणि चीन यांच्याशी आपले अनेकदा वाद किंवा संघर्ष होतात. अशा वेळी त्यांच्याशी अजिबात बोलू नये असा मतप्रवाह भारतात निर्माण होतो. तर संघर्षाच्या काळात नागरी स्तरावरील संबंध (सिव्हिलियन-टू-सिव्हिलियन संबंध) सुरू ठेवावेत का आणि कसे?
डॉ. मोहनजी भागवत: संघर्षाच्या किंवा युद्धाच्या काळात आपण पूर्णपणे आपल्या देशाचे सरकार आणि सैन्याच्या भूमिकेच्या पाठीशी उभे राहिले पाहिजे. परंतु त्यामुळे असलेले मानवी आणि सांस्कृतिक संबंध कायमचे तोडले जाऊ शकत नाहीत. चीनचे नागरिकही हे मान्य करतात की भारताने त्यांना गेल्या २००० वर्षांत अनेक मानवी मूल्ये दिली आहेत. पाकिस्तान तर अवघ्या १०० वर्षांपूर्वी भारताचाच एक भाग होता. हे ऐतिहासिक वास्तव आपण विसरू शकत नाही. संघर्ष असेपर्यंत संबंध तात्पुरते बाजूला ठेवले जाऊ शकतात, पण तो कायमचा तोडगा नाही. भारताचा मार्ग कोणावर विजय मिळवणे किंवा इतरांना नष्ट करणे हा नसून, संवादाच्या माध्यमातून सुसंवादी समन्वय साधणे हा आहे. संघर्ष संपल्यानंतर आपल्याला पुन्हा तिथूनच सुरुवात करावी लागेल. कायमस्वरूपी शत्रुत्व हा पर्याय असू शकत नाही. पाकिस्तानमधील प्रत्येक नागरिक भारतीय लोकांचा शत्रू आहे असे नाही. मात्र, आंतरराष्ट्रीय राजकारण आणि सीमांचे वास्तव देखील आहे. त्यामुळे युद्धाच्या काळात आपण सरकारच्या पाठीशी आहोत.
सूत्रसंचालक : मग आजच्या घडीला आपल्या नागरी समाजाने (सिव्हिल सोसायटी) पाकिस्तान आणि चीनच्या विद्यार्थ्यांशी किंवा सामान्य लोकांशी संबंध ठेवावेत का? त्यांना आमंत्रित करावे का?
डॉ. मोहनजी भागवत: प्रत्यक्ष संघर्षाच्या काळात हे संबंध ठेवता येणार नाहीत. आजचा संघर्ष केवळ सैन्यापुरता मर्यादित नसून छुपे युद्ध (दहशतवाद) देखील आहे. या दहशतवादाच्या मागे एक विशिष्ट विचारसरणी आणि ‘हजारो जखमा’ देण्याचे धोरण आहे. त्यामुळे अशा छुप्या युद्धाच्या काळात आपल्याला त्यानुसारच कठोरपणे वागावे लागेल.
सूत्रसंचालक : एलजीबीटीक्यू+ समुदायाबद्दल तुम्ही आधी बोलला आहात की ते आपल्या समाजाचा भाग आहेत. परंतु समलिंगी विवाहाला मान्यता देण्यास राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचा विरोध का आहे?
डॉ. मोहनजी भागवत: मी कधीही ‘त्याच पद्धतीने’ (सेम मॅनर) असे म्हटले नव्हते. एलजीबीटीक्यू समुदाय आपल्याच समाजाचा एक भाग आहे आणि आपल्या संस्कृतीत त्यांना सामावून घेण्याची जुनी परंपरा आहे. परंतु विवाह ही केवळ दोन व्यक्तींनी एकत्र राहण्यासाठी बनवलेली सोय (कन्व्हिनियन्स) नाही. विवाह ही एक पवित्र सामाजिक संस्था आहे ज्यातून कुटुंब निर्माण होते. या कुटुंबामध्येच पुढच्या पिढीला देशाचे सुजाण नागरिक बनवण्यासाठी आई-वडील आणि इतर नातेसंबंधांच्या माध्यमातून संस्कारित केले जाते. जर आपण सध्याच्या विवाह व्यवस्थेला थेट धक्का लावला, तर समाजात मोठे संघर्ष आणि दुष्परिणाम निर्माण होतील. कायदे समाज बदलू शकत नाहीत, तर समाजच कायदे ठरवतो. त्यामुळे विवाह व्यवस्थेत थेट बदल करण्याऐवजी, समलिंगी सहजीवनाला कायदेशीर संरक्षण देणारी स्वतंत्र व्यवस्था किंवा कायदा तयार करावा, जो समाज हळूहळू स्वीकारेल आणि भविष्यात समाज सुरळीत चालेल.
सूत्रसंचालक : तुम्ही महिला सक्षमीकरणाबद्दल बोलताना सांगितले होते की पुरुषांनी थोडे मागे हटून महिलांना पुढे येण्याची संधी दिली पाहिजे. तर आजच्या समाजात महिलांची काय भूमिका असावी?
डॉ.मोहनजी भागवत: केवळ भारतीय समाजातच नाही, तर संपूर्ण जगात महिलांची भूमिका पुरुषांच्या बरोबरीची आणि एकमेकांना पूरक (कॉम्प्लीमेंट्री) अशीच आहे. त्यामुळे त्यांना प्रत्येक क्षेत्रात पुरुषांप्रमाणेच सक्षम केले पाहिजे आणि सर्व प्रकारचे प्रशिक्षण दिले पाहिजे.
सूत्रसंचालक : राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघ महिलांना राष्ट्र उभारणीत समान भागीदार मानतो. पण मग संघाची मूळ मुख्य संघटना (कोअर ऑर्गनायझेशन) केवळ पुरुषांचीच का आहे? महिलांसाठी ‘राष्ट्र सेविका समिती’ ही स्वतंत्र समांतर शाखा ठेवण्याऐवजी त्यांना मुख्य संघात थेट का सामावून घेतले जात नाही?
डॉ.मोहनजी भागवत: हा प्रश्न अपुऱ्या माहितीमुळे निर्माण झाला आहे. संघाच्या स्वयंसेवकांनी सुरू केलेल्या इतर सर्व सामाजिक आणि शैक्षणिक संघटनांमध्ये महिला पुरुषांच्या खांद्याला खांदा लावून समान जबाबदारी सांभाळत आहेत. केवळ मुख्य संघात महिलांचा थेट समावेश नसण्याचे ऐतिहासिक कारण आहे. संघाची सुरुवात झाली तेव्हाची परिस्थिती वेगळी होती आणि महिलांसाठी स्वतंत्र संघटना स्थापन करणे नैसर्गिक मानले गेले. म्हणून महिलांनी स्वतःच ‘राष्ट्र सेविका समिती’ची स्थापना केली, ज्याला संघाचे पूर्ण सहकार्य असते. समितीच्या महिलांनीच आम्हाला सांगितले आहे की, “तुम्ही तिकडे काम करा, आम्ही इथे काम करू आणि आपण एकमेकांना मदत करू”. जर भविष्यात त्यांनी हा निर्णय बदलला, तर संघ महिलांसोबतही थेट काम सुरू करेल. तसेच, संघाच्या सर्वोच्च निर्णय घेणाऱ्या ‘अखिल भारतीय प्रतिनिधी सभे’त सार्वजनिक क्षेत्रात काम करणाऱ्या महिलांना आमंत्रित केले जाते आणि त्या तीन दिवस संपूर्ण निर्णय प्रक्रियेत सहभागी असतात.
सूत्रसंचालक : देशात बेरोजगारी (१६% युवा बेरोजगारी) आणि श्रीमंत व गरिबांमधील वाढती आर्थिक दरी या मोठ्या समस्या आहेत. या समस्येवर समाज आणि सरकारने काय केले पाहिजे?
डॉ. मोहनजी भागवत: यासाठी पहिल्यांदा आपल्याला आपली मानसिकता बदलावी लागेल. नोकरी म्हणजे केवळ नोकरी नसून उद्योजकता (इंटरप्रिन्युअरशिप) आणि कौशल्यपूर्ण काम देखील रोजगारच आहे. दुर्दैवाने आपल्या समाजात ‘श्रम प्रतिष्ठेचा’ (डिग्निटी ऑफ लेबर) अभाव आहे. कार्यालयात बसणाऱ्या पांढरपेशा माणसाला जास्त इज्जत मिळते, तर प्रत्यक्ष शेतात राबणाऱ्या शेतकऱ्याला किंवा कामगाराला कमी प्रतिष्ठा दिली जाते. पैशांपेक्षा माणसाचे पोट भरण्यासाठी शेतकऱ्याचे धान्य महत्त्वाचे आहे, ही जाणीव समाजात हवी. प्रत्येक जण केवळ सरकारी किंवा कार्यालयातील नोकरीच्या मागे धावतो. याउलट, स्वतःच्या कष्टाने आणि उद्योजकतेने लोक खूप प्रगती करू शकतात. महाराष्ट्रातील एका रजिस्ट्रारने आठवीत शाळा सोडलेल्या मुलाला पानाची टपरी सुरू करण्याचे प्रशिक्षण दिले. आज तो तरुण २९ लाखांच्या मालमत्तेचा मालक आहे. त्या रजिस्ट्रारने महाराष्ट्रात असे ४०० हून अधिक स्वावलंबी तरुण तयार केले आहेत. त्यामुळे तरुणांनी श्रम प्रतिष्ठा ओळखून उद्योजकतेकडे वळले पाहिजे.
सूत्रसंचालक : आरक्षणाचा मुद्दा खूप राजकीय बनला आहे. आरक्षणाचा फायदा घेऊन जे पुढे गेले आहेत (क्रीमी लेयर) तेच पुन्हा त्याचा लाभ घेतात, तर गरजू मागे राहतात. तर आरक्षण आयुष्यभर सुरू राहावे की त्यात सुधारणा करण्याची वेळ आली आहे?
डॉ,मोहनजी भागवत: या प्रश्नाचे थेट उत्तर देण्याऐवजी मी डॉ. बाबासाहेब आंबडकरांच्या विचारांकडे जाण्यास सांगेन. आरक्षण हे सामाजिक कारणांमुळे आणि सामाजिक भेदभावामुळे दिले गेले आहे. जोपर्यंत समाजात हा सामाजिक भेदभाव आणि अन्याय अस्तित्वात आहे, तोपर्यंत आरक्षण सुरूच राहिले पाहिजे. आरक्षणाचा फायदा घेऊन ज्यांची परिस्थिती सुधारली आहे, त्यांनी इतरांना संधी देण्यासाठी स्वतःहून पुढाकार घेण्याची उदारता दाखवली पाहिजे. देशात आरक्षणाच्या वर्गवारीची (कॅटेगोरायझेशन) जी मागणी होत आहे, ती सर्वांपर्यंत लाभ पोहोचवण्यासाठीच आहे आणि सर्वोच्च न्यायालयानेही याला पाठिंबा दिला आहे. जर आरक्षणाची प्रामाणिकपणे अंमलबजावणी केली, तर त्याची गरज लवकर संपुष्टात येईल. मात्र, आरक्षणाचे जे राजकीय हितसंबंधांसाठी विभाजनकारी राजकारण केले जाते, त्यामुळे समाजात विनाकारण कटुता निर्माण होते.
सूत्रसंचालक : तरुण पिढी हवामान बदलाबाबत (क्लायमेट चेंज) खूप संवेदनशील आहे. पण जेव्हा आम्ही झाडे तोडण्याविरुद्ध आवाज उठवतो, तेव्हा सरकारे ऐकत नाहीत. अशा वेळी तरुण भारताने काय करावे?
डॉ. मोहनजी भागवत: सध्याचा जागतिक विकासाचा आराखडा (मॉडेल) हा निसर्गाचा ऱ्हास करणारा आणि शाश्वत नसलेला आहे. संपूर्ण जगात केवळ भारत हा एकमेव देश आहे जो पर्यावरण संरक्षणाचे उद्दिष्ट प्रत्यक्ष कृतीतून साध्य करत आहे, इतर अनेक देश यावर केवळ चर्चा करतात आणि कृती शून्य असते. निसर्गाचे नुकसान न करता विकास साधणे शक्य आहे, पण त्यासाठी आपल्याला आपले पारंपरिक भारतीय विकासाचे मॉडेल अवलंबावे लागेल. यासाठी समाजाकडून मोठा दबाव निर्माण व्हावा लागेल, पण त्याआधी समाजाने स्वतः पर्यावरण रक्षणासाठी पावले उचलली पाहिजेत. आपण आपल्या स्वतःच्या घरापासून सुरुवात केली पाहिजे – ‘पाणी वाचवणे, प्लास्टिकचा वापर थांबवणे आणि वृक्षारोपण करणे’ या त्रिसूत्रीचा अवलंब केला पाहिजे. विनाकारण विजेचा वापर टाळणे आणि दैनंदिन जीवनात साधेपणा आणणे गरजेचे आहे. आपल्या संस्कृतीत निसर्गाचे पूजन आणि संवर्धन करण्याची परंपरा आहे, ज्याचे वर्णन अथर्ववेदातील ‘पृथ्वी सूक्त’ यामध्ये आढळते.
सूत्रसंचालक : भविष्यातील सक्षम नेत्यांमध्ये कोणते तीन महत्त्वाचे गुण असले पाहिजेत?
डॉ. मोहनजी भागवत: पहिली गोष्ट म्हणजे, नेत्याने स्वतः आदर्श घालून दिला पाहिजे (लीड बाय एक्झाम्पल) आणि संघभावनेने (टिम वर्क) काम केले पाहिजे. खरे नेते नेहमी पडद्यामागून किंवा लोकांच्या मध्ये राहून कार्य करतात. दुसरी गोष्ट, प्राचीन शास्त्रांनुसार एका आदर्श नेत्यामध्ये पाच गुण असले पाहिजेत – ‘पात्रे त्यागी’ (पात्र व्यक्तीला मदत किंवा दान देणारा), ‘गुणे रागी’ (गुणांचा आणि कौशल्याचा आदर करणारा), ‘भागी परिजन’ (मिळालेले यश, प्रसिद्धी आणि संपत्ती सहकाऱ्यांमध्ये वाटून घेणारा), ‘शास्त्रे बुद्धा’ (विविध शास्त्रांचे आणि ज्ञानाचे आकलन असणारा) आणि ‘रण योद्धा’ (संकटाच्या किंवा संघर्षाच्या काळात लढण्याची क्षमता असणारा). तिसरी गोष्ट म्हणजे, खऱ्या नेतृत्वाचे ध्येय हे लोकांना भौतिक प्रगतीसोबतच आध्यात्मिक प्रकाशाकडे नेणे आणि स्वतःच्या नेतृत्वाखाली नवीन सक्षम नेतृत्व तयार करणे हे असते.
