डॉ.कुमार सप्तर्षी यांच्या पश्चात पत्नी उर्मिला सप्तर्षी, 2 भाऊ आणि 2 बहिणी मुलगा डॉ. कबीर सप्तर्षी आणि सून,नातू, असा परिवार आहे. डॉ. कुमार सप्तर्षी यांचे आत्मचरित्र लिखाणाचे काम सुरू होते. त्याचे शब्दांकन प्रवीण प्र. वाळिंबे करीत होते.
डॉ. सप्तर्षी यांचा जन्म आणि शिक्षण पुण्यात झाले असून त्यांनी बी.एस्सी. आणि एम.बी.बी.एस. पदवी संपादन केली होती. व्यवसायाने डॉक्टर असूनही त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य पूर्णवेळ सामाजिक कार्यासाठी समर्पित केले होते. त्यांच्या सामाजिक चळवळीची खऱ्या अर्थाने सुरुवात १७ नोव्हेंबर १९६७ रोजी सिंहगडावर ‘युवक क्रांती दल’ (युक्रांद) या संघटनेच्या स्थापनेने झाली. युवकांना संघटित करून त्यांच्यात सामाजिक भान, लोकशाही मूल्ये आणि परिवर्तनवादी विचारांची प्रेरणा रुजवण्यासाठी त्यांनी या संघटनेच्या माध्यमातून मोठे कार्य केले. जयप्रकाश नारायण यांच्या मार्गदर्शनाखाली त्यांनी १९६७ मध्ये बिहारमधील दुष्काळ निवारण कार्यात सक्रिय सहभाग घेतला आणि पुढे १९७२ च्या महाराष्ट्रातील दुष्काळातही युक्रांदच्या माध्यमातून मोठी मदतकार्य उभी केली होती.
त्यांच्या कार्याचा विस्तार केवळ शहरापुरता मर्यादित नव्हता, तर त्यांनी ग्रामीण विकासासाठीही मोठे पाऊल उचलले होते. १९७४ मध्ये अहमदनगर जिल्ह्यातील राशिन येथे त्यांनी ‘राशिन कम्युन’ची स्थापना केली, ज्याद्वारे दलित वस्तीत सामाजिक समतेचा प्रयोग राबवण्यात आला. शैक्षणिक क्षेत्रातही त्यांनी मोलाचे योगदान दिले असून, लोकनायक जयप्रकाश नारायण विद्यालय (१९८४), डॉ. ग. दा. सप्तर्षी कनिष्ठ महाविद्यालय (१९९८) आणि राष्ट्रपिता महात्मा गांधी महाविद्यालय (२००१) यांसारख्या संस्थांची स्थापना केली. २००६ पासून ते महाराष्ट्र गांधी स्मारक निधीचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत होते आणि गांधीवादी विचारांचा अविरत प्रसार करत होते. राजकीय क्षेत्रातही त्यांनी आपला ठसा उमटवला असून, १९७८ मध्ये अहमदनगर शहर मतदारसंघातून जनता पक्षाच्या तिकिटावर आमदार म्हणून ते विधानसभेवर निवडून गेले होते.
डॉ. सप्तर्षी हे एक झुंजार आंदोलक म्हणून ओळखले जात होते आणि आपल्या सामाजिक व राजकीय संघर्षात त्यांना एकूण ६२ वेळा अटक झाली होती. १९६७ मधील कच्छच्या प्रश्नावरून केलेले आंदोलन असो किंवा १९६८ मधील पुण्यातील कॉलेज फी वाढीविरोधातील यशस्वी लढा, त्यांनी नेहमीच सामान्यांच्या हितासाठी संघर्ष केला. विशेष म्हणजे, १९७२ मध्ये सोलापूर मेडिकल कॉलेजच्या कॅपिटेशन फी विरोधातील आंदोलनादरम्यान त्यांच्यावर महाराष्ट्रात पहिल्यांदा ‘मिसा’ (MISA) कायद्याचा वापर करण्यात आला होता. त्यांनी लातूर येथील गोळीबारानंतर शांततेसाठी पदयात्रा काढली, पुरीच्या शंकराचार्यांविरुद्ध जाहीर वादविवाद केला, दलित विद्यार्थ्यांच्या शिष्यवृत्तीसाठी लढा दिला आणि दलित भाविकांना मंदिरात प्रवेश मिळवून देण्यासाठी आंदोलने केली,. तसेच मराठवाडा विद्यापीठ नामंतर आंदोलन आणि महात्मा फुले कृषी विद्यापीठातील कुलगुरू हटाव आंदोलनातही त्यांचा सक्रिय सहभाग होता,.
ते केवळ एक नेते नव्हते, तर एक प्रगल्भ लेखक आणि संपादकही होते. गेल्या ३१ वर्षांपासून ते ‘सत्याग्रही विचारधारा’ या मासिकाचे संपादन आणि प्रकाशन करत होते. त्यांनी ‘आम्ही विद्यार्थी आणि आमच्या दंगली’, ‘यात्री’, ‘मोहंदास गांधी’, ‘सत्तातुरनामा’ आणि ‘व्यक्तिरंग’ यांसारखी अनेक महत्त्वपूर्ण पुस्तके लिहिली आहेत,. १९८४ मध्ये त्यांनी माजी पंतप्रधान चंद्रशेखर यांच्या नेतृत्वाखालील ‘भारत यात्रेत’ सहभाग घेऊन देशभरातील समाजाचा अभ्यास केला होता. त्यांच्या कार्याची दखल घेत त्यांना महाराष्ट्र फाउंडेशन पुरस्कार, रणजित देसाई पुरस्कार, बिहार अस्मिता पुरस्कार, डॉ. गिरीश गांधी राष्ट्रीय सामाजिक कार्यकर्ता पुरस्कार आणि २०२० मध्ये ‘गांधीयन फिलॉसॉफी अवॉर्ड’ अशा अनेक पुरस्कारांनी सन्मानित करण्यात आले होते.
डॉ. सप्तर्षी यांच्या पार्थिवाचे अंत्यदर्शन सोमवार, २० जुलै रोजी सकाळी १० ते १२ या वेळेत कोथरुड येथील गांधी भवन येथे घेता येईल. त्यानंतर वैकुंठ स्मशानभूमीत त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार केले जातील. त्यांच्या निधनाने महाराष्ट्राने एक अभ्यासू समाजचिंतक, संवेदनशील लेखक आणि लोकशाही मूल्यांसाठी झटणारा लढवय्या कार्यकर्ता गमावला असून सर्व स्तरातून शोक व्यक्त केला जात आहे.
