नवी दिल्ली :अमेरिकेने इराणवर केलेल्या बॉम्बफेकीमुळे आणि युद्धविराम संपुष्टात आल्यामुळे मध्यपूर्वेत तणाव शिगेला पोहोचला असतानाच, रशियाने आपले अत्यंत शक्तिशाली ‘डूम्सडे’ (प्रलय काळातील) कमांड विमान तेहरानमध्ये उतरवून जगाला मोठा इशारा दिला आहे. रशियाचे हे पाऊल केवळ राजनैतिक भेट नसून, सुरू असलेल्या युद्धात रशियाचा थेट रस असल्याचे स्पष्ट संकेत मानले जात आहेत. हे विमान म्हणजे ‘तुपोलेव्ह २१४-पीयू’ (Tu-214PU) असून, ते कोणत्याही सामान्य विमानासारखे नसून एक उडते लष्करी मुख्यालय आहे, जे युद्धाच्या काळात नेतृत्व जिवंत ठेवण्यासाठी आणि लष्करी हालचालींवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी डिझाइन केलेले आहे. रशियाच्या अत्यंत खास अशा ‘युनिट २३५’ या विशेष स्क्वाड्रनद्वारे हे विमान चालवले जाते, जे रशियन राष्ट्राध्यक्षांच्या प्रवासासाठी देखील वापरले जाते.
‘पीयू’ (PU) या शब्दाचा रशियन भाषेत अर्थ ‘कमांड पोस्ट’ असा होतो. हे विमान राष्ट्रीय आणीबाणी, मोठ्या प्रमाणावरील लष्करी कारवाया किंवा अण्वस्त्र युद्धाच्या परिस्थितीतही कार्यक्षम राहण्यासाठी तयार करण्यात आले आहे. यामध्ये अण्वस्त्र स्फोटानंतर निर्माण होणाऱ्या इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक लहरींपासून संरक्षण करण्यासाठी विशेष ‘शिल्डिंग’ बसवण्यात आले आहे, ज्यामुळे विमानाची यंत्रणा कोलमडत नाही. तसेच, यात अत्यंत सुरक्षित आणि एनक्रिप्टेड सॅटेलाइट कम्युनिकेशन यंत्रणा आहे, ज्यामुळे शत्रूने सिग्नल जॅम केले तरी रशियन नेतृत्वाचा लष्करी दलांशी संपर्क तुटत नाही. रशियाने हे विमान अशा वेळी पाठवले आहे जेव्हा अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी अंकारा येथील नाटो परिषदेत इराणसोबतचा युद्धविराम संपल्याची अधिकृत घोषणा केली आहे.
युद्धविराम संपल्यानंतर अमेरिकन सैन्याने इराणमधील अनेक लक्ष्यांवर हल्ले केले, ज्याला प्रत्युत्तर म्हणून इराणने कुवेत, बहरीन आणि कतारमधील अमेरिकन तळांवर क्षेपणास्त्रे डागली आहेत. कतारमध्ये झालेल्या हल्ल्यात ढिगारा पडल्यामुळे एका लहान मुलासह तीन जण जखमी झाल्याचे वृत्त आहे. अशा भयानक परिस्थितीत रशिया आणि इराणमधील संबंध अधिक दृढ होताना दिसत आहेत. गेल्या वर्षी जानेवारीत दोन्ही देशांनी २० वर्षांच्या सर्वसमावेशक धोरणात्मक भागीदारी करारावर स्वाक्षरी केली असून, त्यामध्ये लष्करी सहकार्य, गुप्तचर माहितीची देवाणघेवाण आणि ऊर्जा क्षेत्रातील सहकार्याचा समावेश आहे. दोन्ही देशांमधील द्विपक्षीय व्यापार आता ५ अब्ज डॉलर्सच्या पुढे गेला असून, रशिया इराणला ‘एसयू-३५’ फायटर जेट्स आणि ‘एस-४००’ हवाई संरक्षण यंत्रणा पुरवण्याबाबतही चर्चा करत आहे.
तज्ज्ञांच्या मते, रशियाने हे विशिष्ट विमान पाठवण्यामागे तीन प्रमुख कारणे असू शकतात. पहिले म्हणजे, रशियाला इराणच्या नेतृत्वाशी सुरक्षित आणि खाजगी व्यासपीठावरून थेट संवाद साधायचा आहे, जेणेकरून इतर देश हा संवाद ऐकू शकणार नाहीत. दुसरे म्हणजे, अमेरिकेच्या हल्ल्यांना सामोरे जाणाऱ्या इराणला रशियाचा पाठिंबा आहे आणि रशिया या वादात केवळ प्रेक्षक म्हणून थांबणार नाही, असा इशारा वॉशिंग्टनला देणे. आणि तिसरे महत्त्वाचे कारण म्हणजे, अमेरिकेचे हल्ले इराणच्या कमांड सेंटरला लक्ष्य करत असल्याने, रशिया इराणला त्यांची कमांड आणि कंट्रोल यंत्रणा सुरक्षित ठेवण्यास मदत करत असण्याची शक्यता आहे.
दरम्यान, हे स्पष्ट करणे आवश्यक आहे की, रशियाने अद्याप इराणच्या युद्धात थेट लष्करी हस्तक्षेप केलेला नाही किंवा इराणला अण्वस्त्र तंत्रज्ञान पुरवलेले नाही. तसेच, रशियाने कोणत्याही अमेरिकन विमानाला अद्याप पाडलेले नाही. मात्र, हे ‘डूम्सडे’ विमान तेहरानमध्ये उतरवून रशियाने हे सिद्ध केले आहे की, ते या संघर्षावर बारकाईने लक्ष ठेवून आहेत आणि वेळ पडल्यास मोठ्या हालचाली करण्यास सज्ज आहेत. सध्याच्या अस्थिर काळात अशा विमानांचे उड्डाण रणभूमीवरील परिस्थिती आणि जागतिक राजकारणावर खोलवर परिणाम करणारे ठरू शकते.
