अयातुल्ला अली खमेनींचा अंत्यविधी : इराणच्या इतिहासातील एका युगाचा अंत आणि भविष्यातील युद्धाची नांदी!

इराणचे सर्वोच्च नेते अयातुल्ला अली खमेनी यांच्या निधनाने केवळ इराणच्याच नव्हे, तर संपूर्ण पश्चिम आशियाच्या राजकीय आणि धार्मिक नकाशावर एक अभूतपूर्व पोकळी निर्माण झाली आहे. त्यांच्या अधिकृत अंत्यविधीला आजपासून (४ जुलै २०२६) सुरुवात झाली असून, तेहरानच्या रस्त्यांवर शोकाकुल नागरिकांचा जो जनसागर उसळला आहे, तो इराणच्या इतिहासातील एका महत्त्वाच्या पर्वाच्या समाप्तीची साक्ष देत आहे. गेल्या अनेक दशकांपासून इराणचे राजकीय, धार्मिक आणि वैचारिक स्वरूप घडवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या या नेत्याला निरोप देण्यासाठी संपूर्ण देश जणू काही थांबला आहे. राजधानी तेहरानच्या रस्त्यांवर फडकणारे काळे झेंडे आणि नागरिकांच्या डोळ्यांतील अश्रू हे केवळ एका नेत्याच्या निधनाचे दुःख नसून, एका युगाच्या अस्ताची वेदना दर्शवत आहेत.

अयातुल्ला खमेनी यांचे पार्थिव यांचे पार्थिव ४ महिने का ठेवले?

या अंत्यविधी सोहळ्याच्या पार्श्वभूमीवर एक अत्यंत संवेदनशील आणि गुंतागुंतीचा इतिहास दडला आहे. अयातुल्ला खमेनी यांचे पार्थिव गेल्या फेब्रुवारी महिन्यापासून, म्हणजे सुमारे चार महिन्यांपासून, सुरक्षेच्या आणि राजकीय कारणांमुळे कोल्ड स्टोरेजमध्ये सुरक्षित ठेवण्यात आले होते. इस्लामच्या परंपरेनुसार मृत्यूनंतर लवकरात लवकर दफन करण्याची प्रथा असली, तरी शिया इस्लामिक कायद्यातील तरतुदींचा आधार घेत, अशा असाधारण आणि नाजूक परिस्थितीत मृतदेह रेफ्रिजरेटेड स्टोरेजमध्ये ठेवण्याची कायदेशीर परवानगी घेतली गेली होती. हा निर्णय इराणसाठी अत्यंत कठीण होता, परंतु युद्धजन्य परिस्थिती आणि सुरक्षेची गंभीर आव्हाने लक्षात घेता प्रशासनाला हा कठोर निर्णय घेणे भाग पडले होते. आता तो काळ जवळ आला आहे जेव्हा जग इराणच्या भावनांचा हा महापूर पाहणार आहे.

कुठे होणार पार्थिवाचे दफन?

अंत्यविधीच्या विधींची आखणी ही केवळ एक औपचारिकता नसून तो पाच दिवसांचा एक मोठा आणि ऐतिहासिक प्रवास आहे. या प्रवासाची सुरुवात राजधानी तेहरानमधून झाली असून, येथील ‘मुसल्ला’ नमाज संकुलात तीन दिवस त्यांचे पार्थिव अंत्यदर्शनासाठी ठेवले जाईल. त्यानंतर, हे पार्थिव इराणच्या सीमा ओलांडून शेजारील देश इराकमध्ये नेले जाणार आहे. शिया समुदायासाठी इराक अत्यंत पवित्र भूमी मानली जाते. नजफ आणि कर्बला या पवित्र शहरांमध्ये अयातुल्ला खमेनींना श्रद्धांजली अर्पण करण्याचा निर्णय इराणने घेतला आहे. कर्बलाच्या शहीदांच्या चरणी अयातुल्लांना अखेरचा सलाम अर्पण करण्यासाठी हा प्रवास अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. या प्रवासाची सुरक्षा सुनिश्चित करण्यासाठी इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अरागची यांनी स्वतः बगदादला भेट दिली असून, इराक सरकारसोबत उच्चस्तरीय सुरक्षा करारावर शिक्कामोर्तब केले आहे. इराकचा हा दौरा पूर्ण झाल्यानंतर, पार्थिव पुन्हा इराणमधील पवित्र शहर कोममध्ये आणले जाईल आणि शेवटी ९ जुलै रोजी अयातुल्ला खमेनींच्या जन्मस्थानी असलेल्या मशहद येथे, आठवे इमाम, इमाम रजा यांच्या दर्ग्याजवळ त्यांना कायमचे विसावा दिला जाईल.

अयातुल्ला खमेनी यांच्यानंतर इराणची धुरा कोण सांभाळणार?

या ऐतिहासिक सोहळ्यादरम्यान इराणसमोर सुरक्षेचे सर्वात मोठे आव्हान उभे ठाकले आहे. इराणच्या इतिहासात यापूर्वी अशा मोठ्या अंत्ययात्रांमध्ये अत्यंत भीषण दुर्घटना घडल्या आहेत, ज्याची पुनरावृत्ती टाळण्यासाठी संपूर्ण प्रशासन ‘हाय अलर्ट’वर आहे. १९८९ मध्ये अयातुल्ला रुहोल्ला खोमेनी यांच्या अंत्यविधीवेळी तब्बल एक कोटी लोकांची गर्दी झाली होती आणि त्या अफाट जनसमुदायामुळे शवपेटी तुटली होती. तसेच, २०२० मध्ये जनरल कासिम सुलेमानी यांच्या अंत्ययात्रेत झालेल्या चेंगराचेंगरीत ५६ हून अधिक लोकांचा बळी गेला होता. या जुन्या जखमा आणि कटू अनुभव लक्षात घेता, इराणचे संपूर्ण सुरक्षा यंत्रणा सज्ज झाली आहे. जमिनीवरून हजारो सुरक्षा कर्मचारी लक्ष ठेवून आहेत, शिवाय आकाशातून हेलिकॉप्टरच्या माध्यमातून प्रत्येक हालचालीवर बारकाईने लक्ष ठेवले जात आहे, जेणेकरून कोणतीही अनुचित घटना घडू नये.

राजकीय वर्तुळात अयातुल्ला खमेनी यांच्यानंतर इराणची धुरा कोण सांभाळणार, हा प्रश्न सर्वात मोठा ठरत आहे. या प्रश्नाचे उत्तर या अंत्यविधीच्या विधींमध्येच दडलेले असू शकते, अशी चर्चा राजकीय विश्लेषकांमध्ये रंगली आहे. अयातुल्ला खमेनी यांचे सुपुत्र मुजतबा खमेनी हे सध्या चर्चेच्या केंद्रस्थानी आहेत. ते बऱ्याच काळापासून सार्वजनिक जीवनापासून दूर होते, परंतु वडिलांच्या निधनानंतर आता ते सक्रिय होताना दिसत आहेत. जर मुजतबा खमेनी यांनी अंत्यविधीची मुख्य नमाज पढली, तर तो इराणच्या भविष्यातील नेतृत्वाचा एक स्पष्ट संकेत मानला जाईल. जागतिक नेते आणि अभ्यासक याकडे केवळ एक धार्मिक विधी म्हणून नाही, तर इराणमधील नव्या राजकीय पर्वाचा प्रारंभ म्हणून पाहत आहेत. मुजतबा यांचे नेतृत्व हे पाश्चिमात्य प्रभावाविरुद्धच्या कट्टर प्रतिकाराचे प्रतीक म्हणून पाहिले जाईल की त्यातून अंतर्गत सत्तासंघर्ष सुरू होईल, हे येणारा काळच ठरवेल.

शक्तीचे प्रदर्शन आणि प्रतिशोधाची गर्जना

दुसरीकडे, हा अंत्यविधी केवळ शोक व्यक्त करण्याचा काळ नसून, इराण आपल्या शक्तीचे प्रदर्शन आणि प्रतिशोधाची गर्जना म्हणूनही याकडे पाहत आहे. इस्रायल आणि अमेरिकेने अयातुल्ला खमेनी यांच्या निधनानंतर इराण कमकुवत होईल असा विचार केला होता, परंतु इराणच्या परराष्ट्र मंत्र्यांनी स्पष्ट इशारा दिला आहे की, कोणत्याही प्रकारच्या धोक्याला इराण पूर्ण ताकदीनिशी उत्तर देईल. इस्रायलचे संरक्षण मंत्री इस्रायल कात्झ यांनी दिलेल्या धमक्यांना उत्तर देताना इराणने म्हटले आहे की, त्यांच्या नेतृत्वावर किंवा जनतेवर होणारा कोणताही हल्ला सहन केला जाणार नाही. सध्या जरी दोन्ही देशांमध्ये थेट युद्ध सुरू नसले, तरी सायबर हल्ले, गुप्तचर मोहिमा आणि प्रॉक्सी वॉरच्या माध्यमातून तणाव शिगेला पोहोचला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी इस्रायलला नियंत्रणात ठेवण्याचे आश्वासन दिले असले, तरी इराणने स्वतःच्या संरक्षणासाठी कोणावरही विसंबून न राहण्याचा पवित्रा घेतला आहे.

९ जुलै रोजी मशहद येथे होणाऱ्या या अंतिम निरोपाकडे संपूर्ण जगाचे डोळे लागले आहेत. पश्चिम आशियातील बिघडलेली सुरक्षा परिस्थिती, वाढता अविश्वास आणि कूटनीतिक दबाव यामुळे हा काळ अत्यंत नाजूक बनला आहे. इराणने आपल्या नेत्याला दिलेली ही विदाई म्हणजे इस्रायल आणि अमेरिकेसाठी एक प्रकारे शक्तीचे प्रदर्शनच आहे. ज्या नेत्याला शत्रू संपवू इच्छित होते, ते आता इराणच्या इतिहासात एक अमर व्यक्तिमत्व बनले आहेत. हा पाच दिवसांचा प्रवास केवळ एका मृतदेहाचा प्रवास नसून तो इराणच्या अस्मितेचा, धैर्याचा आणि भविष्यातील संघर्षाच्या तयारीचा एक मार्ग आहे. आता संपूर्ण जगाचे लक्ष तेहरान, तेल अवीव आणि वॉशिंग्टनच्या पुढच्या हालचालींवर खिळले आहे. अयातुल्ला खमेनी यांचे निधन हे इराणच्या इतिहासात एका धोरणात्मक बदलाचे संकेत देत आहे, ज्याचा परिणाम आगामी काळात संपूर्ण जागतिक राजकारणावर होणार हे निश्चित आहे.