जागतिक राजकारणाच्या पटावर सध्या इराण आणि अमेरिका-इस्रायल यांच्यातील संघर्ष एका अत्यंत गुंतागुंतीच्या वळणावर येऊन ठेपला आहे. एकेकाळी जगावर निर्विवाद वर्चस्व गाजवणारी ‘सुपर पॉवर’ अमेरिका आज स्वतःच्याच विसंगत धोरणांच्या जाळ्यात अडकल्याचे स्पष्ट चित्र दिसत आहे. या संघर्षाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे अमेरिकेने इराणच्या सामर्थ्याचा केलेला चुकीचा अंदाज आणि त्यातून निर्माण झालेली जागतिक तेलाची कोंडी. याउलट, भारताने मात्र आपल्या प्रगल्भ मुत्सद्देगिरीच्या जोरावर या युद्धजन्य परिस्थितीतही स्वतःचे हितसंबंध जपण्यात यश मिळवले आहे……..
अमेरिकेचे माजी राष्ट्रीय सुरक्षा सल्लागार जॉन बोल्टन यांनी अलीकडेच राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या रणनीतीवर कडक शब्दांत ताशेरे ओढले आहेत. अमेरिकेची सर्वात मोठी चूक ही होती की त्यांनी इराणला ‘व्हेनेझुएला’ समजण्याची गफलत केली. व्हेनेझुएलामध्ये ज्या प्रकारे दबाव तंत्र वापरून सत्तापालटाचे प्रयत्न झाले, तसेच प्रयोग इराणमध्येही यशस्वी होतील असा अमेरिकेचा कयास होता. मात्र, इराणने ज्या तीव्रतेने प्रतिकार केला आणि प्रत्युत्तर दिले, त्याची कल्पना अमेरिकेला नव्हती. इराणने आपल्या सामरिक शक्तीचा वापर करून जगातील सर्वात महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या ‘हॉर्मुजच्या समुद्रधुनीची’ (Strait of Hormuz) पूर्णतः कोंडी केली आहे.
अमेरिकेची राजनैतिक हार
या समुद्रधुनीच्या कोंडीमुळे जागतिक तेल पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून अमेरिकेच्या अंतर्गत अर्थव्यवस्थेवर त्याचे गंभीर परिणाम उमटू लागले आहेत. अमेरिकेमध्ये तेलाचे आणि गॅसोलीनचे दर प्रचंड वाढल्याने सामान्यांमध्ये संताप आहे. ही कोंडी फोडण्यात अपयश आल्याने अमेरिकेला अखेर एक अत्यंत ‘अपमानास्पद’ मानला जाणारा निर्णय घ्यावा लागला. ज्या रशियावर अमेरिकेने कठोर निर्बंध लादले होते, त्याच रशियाकडून जगातील कोणत्याही देशाला तेल खरेदी करण्याची मुभा आता अमेरिकेने दिली आहे. स्वतःच्याच निर्बंधांच्या धोरणांना तिलांजली देऊन रशियासमोर झुकणे, ही अमेरिकेची मोठी राजनैतिक हार मानली जात आहे.
भारताच्या ‘बॅक चॅनल’ डिप्लोमसीचा विजय
दुसरीकडे, भारताने या संकटकाळात अत्यंत संयमी आणि प्रभावी भूमिका बजावली आहे. इराणने भारताला आपला ‘अत्यंत जवळचा मित्र’ मानत हॉर्मुजच्या समुद्रधुनीतून भारतीय जहाजांना ‘सेफ पॅसेज’ म्हणजेच सुरक्षित मार्ग देण्याची अधिकृत घोषणा केली आहे. नवी दिल्लीतील पत्रकार परिषदेत इराणचे राजदूत मोहम्मद फताली यांनी स्पष्ट केले की, भारत आणि इराणमधील परस्पर विश्वासाचे नाते जुने आहे. भारताने कठीण काळात इराणला दिलेली साथ आणि भारताची इराणमधील बंदरे व तंत्रज्ञान क्षेत्रातील मोठी गुंतवणूक लक्षात घेऊन इराणने हा निर्णय घेतला आहे. यामुळे अडकून पडलेली भारताची २० हून अधिक जहाजे आणि तेलवाहू टँकर्सचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
हे यश केवळ योगायोग नसून भारताच्या ‘बॅक चॅनल’ डिप्लोमसीचा विजय आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि परराष्ट्र मंत्री एस. जयशंकर यांनी गेल्या काही दिवसांत इराणच्या नेतृत्वाशी सातत्याने संपर्क ठेवला. जयशंकर यांनी अवघ्या दहा दिवसांत इराणच्या परराष्ट्र मंत्र्यांशी चार वेळा चर्चा करून भारतीय हितसंबंधांची सुरक्षा सुनिश्चित केली. इराणने केवळ भारत, चीन आणि तुर्की या देशांसाठीच ही सवलत दिली आहे, ज्यामुळे अमेरिकेने लादलेल्या व्यापारी निर्बंधांची धार आता बोथट झाली आहे.
मात्र, या राजनैतिक घडामोडींच्या मागे युद्धाची भीषणता देखील कायम आहे. ओमानमध्ये झालेल्या ड्रोन हल्ल्यात दोन भारतीयांना आपला जीव गमवावा लागला आहे, ही देशासाठी दुर्दैवी घटना आहे. तसेच, इराणमधील अंतर्गत परिस्थिती अत्यंत अस्थिर असून तिथले सर्वोच्च नेते मुस्तफा खामेनी हल्ल्यात जखमी होऊन कोमात असल्याचे वृत्त आहे. संपूर्ण इराणमध्ये इंटरनेट सेवा खंडित करण्यात आली आहे. अशा परिस्थितीतही भारताने मिळवलेला ‘सेफ पॅसेज’ हा जागतिक राजकारणात भारताचे वाढते वजन आणि ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा ठरला आहे. स्वतःच्याच धोरणांच्या चक्रव्यूहात अडकलेली अमेरिका आणि प्रगल्भ मुत्सद्देगिरीने मार्ग काढणारा भारत, असे हे सध्याचे जागतिक चित्र आहे.
………राजेंद्र पाटील
