आजच्या धावपळीच्या युगात भारताने दुर्दैवाने जगाची ‘डायबिटीस कॅपिटल’ (मधुमेहाची राजधानी) म्हणून ओळख निर्माण केली आहे. अधिकृत आकडेवारीनुसार, देशात सध्या ११ ते १२ कोटी लोकांना मधुमेहाचे निदान झाले असून, त्याहूनही मोठी धोक्याची घंटा म्हणजे सुमारे १३ ते १५ कोटी लोक ‘प्री-डायबिटीस’ या अवस्थेत आहेत. याचाच अर्थ, दर नऊपैकी एक भारतीय व्यक्ती डायबिटिक आहे, तर दर सहा व्यक्तींमागे एक व्यक्ती प्री-डायबिटिक आहे. धक्कादायक वास्तव हे आहे की, यातील ८० टक्के लोकांना आपण या धोक्याच्या उंबरठ्यावर आहोत, याची साधी कल्पनाही नसते. तज्ज्ञांच्या मते, जर एखाद्या व्यक्तीला वयाच्या ४५ व्या वर्षी मधुमेहाचे निदान झाले, तर त्याची खरी प्रक्रिया शरीरात किमान १० ते १५ वर्षे आधीच सुरू झालेली असते. प्री-डायबिटीस म्हणजे शरीराने दिलेला तो शेवटचा इशारा आहे, जो ओळखून वेळीच पावले उचलल्यास भविष्यातील गंभीर आजार टाळता येऊ शकतात.
काय आहे प्री-डायबिटीस आणि साखरेचे गणित?
प्री-डायबिटीस म्हणजे नक्की काय, हे समजून घेण्यासाठी शरीरातील साखरेच्या चयापचय क्रियेवर (मेटाबॉलिझम) लक्ष देणे आवश्यक आहे. आपण जेव्हा भात, पोळी, इडली, डोसा किंवा बिस्किटांसारखे पिष्टमय पदार्थ खातो, तेव्हा पचनानंतर त्याचे ‘ग्लुकोज’मध्ये रूपांतर होते. हे ग्लुकोज रक्तामध्ये मिसळते आणि शरीरातील प्रत्येक पेशीला ऊर्जेचा पुरवठा करते. रक्तातील साखरेची पातळी वाढताच स्वादुपिंड (पॅनक्रियाज) ‘इन्सुलिन’ नावाचे संप्रेरक सोडते. हे इन्सुलिन एखाद्या ‘किल्ली’प्रमाणे काम करते, जे पेशींची दारे उघडून साखरेला आत प्रवेश देते, जिथे तिचा वापर इंधन म्हणून केला जातो. जोपर्यंत आपला आहार संतुलित असतो, तोपर्यंत ही प्रक्रिया सुरळीत चालते. मात्र, जेव्हा आहारात मैदा, साखर आणि रिफाईंड पदार्थांचे प्रमाण वाढते, तेव्हा रक्तातील साखरेचे प्रमाण प्रचंड वाढते आणि ती नियंत्रणात ठेवण्यासाठी शरीराला मोठा संघर्ष करावा लागतो.
इन्सुलिन रेझिस्टन्स: आजारांचा पाया
जेव्हा आहारात साखरेचे प्रमाण सतत जास्त असते आणि त्याला व्यायामाचा अभाव किंवा बैठ्या जीवनशैलीची जोड मिळते, तेव्हा अतिरिक्त ग्लुकोजची विल्हेवाट लावणे शरीराला कठीण जाते. सुरुवातीला हे जास्तीचे ग्लुकोज यकृत आणि स्नायूंमध्ये साठवले जाते, पण तरीही साखर शिल्लक राहिली तर त्याचे रूपांतर चरबीत (फॅट) होऊन वजन वाढू लागते. ही प्रक्रिया अनेक वर्षे चालू राहिली तर शरीरातील पेशी इन्सुलिनला दाद देईनाशा होतात, ज्याला ‘इन्सुलिन रेझिस्टन्स’ असे म्हणतात. परिणामी, साखर पेशींमध्ये जाण्याऐवजी रक्तातच साचून राहते. जेव्हा उपाशीपोटी रक्तातील साखर १०० ते १२५ मिलीग्राम/डीएल आणि एचबी एवन सी (HbA1c) ५.७ ते ६.४ टक्क्यांच्या दरम्यान असते, तेव्हा त्याला प्री-डायबिटिक फेज मानले जाते. याउलट साखर १२६ पेक्षा जास्त आणि HbA1c ६.५ च्या वर गेल्यास तो मधुमेह मानला जातो.
फास्टिंग इन्सुलिन: भविष्यातील धोक्याची पूर्वसूचना
सध्याचे वैद्यकीय तज्ज्ञ केवळ रक्तातील साखरेच्या चाचणीवर अवलंबून न राहता ‘फास्टिंग इन्सुलिन’ चाचणी करण्याचा सल्ला देत आहेत. रक्तातील साखर वाढण्यापूर्वीच शरीरात इन्सुलिनचे प्रमाण वाढलेले असू शकते, जे भविष्यातील मधुमेहाचे सर्वात आधी मिळणारे लक्षण आहे. साधारणतः फास्टिंग इन्सुलिनची पातळी ५.२ किंवा ५.५ च्या वर जाणे ही धोक्याची घंटा मानली पाहिजे. इन्सुलिन रेझिस्टन्स हा केवळ मधुमेहाचाच नव्हे, तर उच्च रक्तदाब, कोलेस्ट्रॉल, लठ्ठपणा आणि या सर्वांमुळे उद्भवणारा हृदयविकाराचा झटका किंवा स्ट्रोक यांसारख्या ‘मेटाबॉलिक सिंड्रोम’चा पाया आहे. त्यामुळे वयाच्या तिशीनंतर नियमित आरोग्य तपासणी करणे आणि या पॅरामीटर्सवर लक्ष देणे अनिवार्य आहे.
प्रतिबंधात्मक उपाय: जीवनशैलीत बदल हाच एकमेव मार्ग
सुदैवाने, प्री-डायबिटीस ही एक अशी अवस्था आहे जिथून मागे फिरणे (रिव्हर्सल) शक्य आहे. यासाठी खालील बदल करणे आवश्यक आहे:
१. आहार: आहारात रिफाईंड कार्ब्स (मैदा, साखर) कमी करून ज्वारी, बाजरी, नाचणी, राजगिरा यांसारख्या भारतीय तृणधान्यांचा आणि भरपूर भाज्यांचा समावेश करावा. फायबरचे प्रमाण वाढवल्यास साखरेवर नियंत्रण मिळवणे सोपे जाते.
२. व्यायाम: आठवड्यातून किमान १५० मिनिटे व्यायाम करणे आवश्यक आहे. दिवसाला फक्त ३० मिनिटे वेगाने चालणे, सायकलिंग, पोहणे किंवा योगासने केल्यास इन्सुलिनची कार्यक्षमता सुधारते.
३. झोप आणि तणाव: किमान सात तासांची शांत झोप घेणे गरजेचे आहे. अपुऱ्या झोपेमुळे आणि मानसिक तणावामुळे शरीरात ‘कॉर्टिसॉल’ हे स्ट्रेस हार्मोन वाढते, ज्यामुळे इन्सुलिन रेझिस्टन्स वाढतो.
