आजच्या आधुनिक युगात स्मार्टफोन हा आपल्या जीवनाचा इतका अविभाज्य भाग बनला आहे की, त्याशिवाय जगण्याची कल्पना करणेही कठीण झाले आहे. मात्र, हाच स्मार्टफोन आपल्या मेंदूला वेगाने वृद्धत्वाकडे ढकलत असल्याचे धक्कादायक वास्तव समोर आले आहे. एका आकडेवारीनुसार, संपूर्ण भारतातील लोक मिळून दरवर्षी सुमारे १ लाख १० हजार कोटी तास स्मार्टफोनवर घालवतात, ज्याची सरासरी काढल्यास प्रत्येक भारतीय व्यक्ती दररोज सुमारे ५ तास स्क्रीनसमोर असते. या एकूण वेळेपैकी ७०% वेळ हा केवळ सोशल मीडिया, ऑनलाइन गेम्स आणि शॉर्ट व्हिडिओ किंवा ‘रील्स’ पाहण्यात वाया जातो. वैज्ञानिक संशोधनानुसार, सततच्या स्क्रीन टाइममुळे मेंदूमध्ये ‘इन्फ्लेमेशन’ म्हणजेच सूज निर्माण होते. ज्याप्रमाणे शरीराला जखम झाल्यावर त्या ठिकाणी सूज येते, तशीच सूज सततच्या मानसिक थकव्यामुळे मेंदूच्या पेशींमध्ये तयार होते, ज्यामुळे मेंदूची कार्यक्षमता कमी होऊन तो अकाली म्हातारा होऊ लागतो.
स्मार्टफोन आपल्या मेंदूला कशा प्रकारे ‘हायजॅक’ करतो, हे समजून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. अनेकदा आपण रात्री झोपण्यापूर्वी फक्त ५ मिनिटे काहीतरी पाहण्याच्या उद्देशाने फोन हातात घेतो, पण तासनतास कसे निघून जातात हे आपल्याला समजत नाही. मोबाईलच्या स्क्रीनमधून उत्सर्जित होणारा निळा प्रकाश आपल्या शरीरातील ‘मेलाटोनिन’ नावाच्या संप्रेरकावर (हॉर्मोन) विपरित परिणाम करतो. मेलाटोनिन हे शांत झोपेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे असते, परंतु स्मार्टफोनच्या प्रकाशामुळे ते दबले जाते आणि झोपेचे चक्र बिघडते. भारतात ७३% विद्यार्थी दररोज ८ तासांपेक्षा कमी झोप घेतात, तर ४६% भारतीय ६ तासांपेक्षा कमी झोप घेत आहेत. ‘द लॅन्सेट’ या प्रसिद्ध मेडिकल जर्नलच्या मते, झोपेच्या या कमतरतेमुळे भविष्यात ‘डिमेंशिया’ म्हणजेच स्मृतिभ्रंशासारखे गंभीर आजार जडण्याची भीती असते.
झोपेची ही कमतरता केवळ मेंदूलाच नव्हे, तर आपल्या पचनसंस्थेलाही हानी पोहोचवते. आपल्या आतड्यांमध्ये अब्जावधी चांगले बॅक्टेरिया असतात जे पचन आणि मेंदूचा समतोल राखण्याचे काम करतात. पुरेशी झोप न मिळाल्यास या चांगल्या बॅक्टेरियांची संख्या घटते आणि आतड्यांमध्येही सूज निर्माण होते. आतडी आणि मेंदू यांचा एकमेकांशी थेट संबंध असल्याने, पचनसंस्थेतील बिघाडाचा परिणाम मेंदूवर होतो. यामुळे माणसाची निर्णय घेण्याची क्षमता मंदावते, स्मरणशक्ती कमकुवत होते, एकाग्रतेत अडथळे येतात आणि नवीन गोष्टी शिकण्याची ओढ कमी होते. या संपूर्ण प्रक्रियेला वैद्यकीय भाषेत ‘डिजिटल ओबेसिटी’ म्हणजेच ‘डिजिटल लठ्ठपणा’ असे संबोधले जाते, कारण ज्याप्रमाणे अति वजनामुळे शरीर अस्वस्थ होते, त्याचप्रमाणे अति वापरामुळे मेंदूही ‘अस्वस्थ’ आणि ‘वृद्ध’ होतो.
या संकटातून बाहेर पडण्यासाठी काही जीवनशैलीतील बदल करणे अनिवार्य आहे. सर्वात प्रथम, रात्री झोपताना आपला मोबाईल बेडरूमच्या बाहेर ठेवणे हा झोप सुधारण्याचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे. सकाळी उठल्यानंतर पहिल्या १५ मिनिटांच्या आत किमान ५ मिनिटे सूर्यप्रकाशात बसल्याने शरीराची जैविक घड्याळ (Biological Clock) सुरळीत राहते. निसर्गाच्या सानिध्यात किमान १० मिनिटे चालल्याने मेंदूला ‘रिसेट’ होण्यास मदत मिळते आणि मानसिक ताण कमी होतो. तसेच, आहारात फायबरयुक्त पदार्थ आणि दह्याचा समावेश केल्याने आतड्यांचे आरोग्य सुधारते, ज्याचा थेट सकारात्मक परिणाम मेंदूच्या कार्यक्षमतेवर होतो. नियमितपणे ‘डिजिटल ब्रेक’ घेणे आणि आठवड्यातून किमान एक दिवस सोशल मीडियापासून पूर्णपणे दूर राहणे मेंदूला विश्रांती देण्यासाठी आवश्यक आहे.
एका विशेष संशोधनातून असे दिसून आले आहे की, स्मार्टफोनवरील सततचे इंटरनेट हेच खऱ्या समस्येचे मूळ आहे. ४६७ लोकांवर केलेल्या एका प्रयोगात, दोन आठवड्यांसाठी त्यांच्या फोनमधील इंटरनेट सेवा बंद करून केवळ कॉलिंग आणि एसएमएसची सुविधा देण्यात आली. या प्रयोगाचे निष्कर्ष थक्क करणारे होते. इंटरनेट बंद केल्यामुळे लोकांचा सरासरी स्क्रीन टाइम ३१४ मिनिटांवरून १६१ मिनिटांवर आला, म्हणजेच तो थेट ५० टक्क्यांनी कमी झाला. यामुळे त्यांच्या मानसिक आरोग्यात मोठी सुधारणा झाली, आनंद आणि समाधानाची पातळी वाढली आणि त्यांनी आपला वेळ व्यायाम, निसर्गभ्रमण आणि लोकांशी प्रत्यक्ष संवाद साधण्यासाठी वापरला.
शेवटी, आपण आपल्या शरीराला तरुण ठेवण्यासाठी जिममध्ये जातो, चांगला आहार घेतो आणि बाह्य सौंदर्याची काळजी घेतो, पण ज्या मेंदूवर आपले संपूर्ण आयुष्य अवलंबून आहे, त्या मेंदूच्या वृद्धत्वाकडे आपण दुर्लक्ष करतो. जर तुम्हाला तुमचा मेंदू पुन्हा तरुण, शक्तिशाली आणि कार्यक्षम बनवायचा असेल, तर किमान दोन-तीन आठवडे मोबाईल इंटरनेटपासून ब्रेक घेऊन पहा. यामुळे केवळ तुमचे आरोग्यच सुधारणार नाही, तर तुमचे कौटुंबिक आणि सामाजिक संबंधही अधिक दृढ होतील. आपला मेंदू लाठी घेऊन चालणाऱ्या वृद्धासारखा बनवायचा की उत्साही तरुणासारखा ठेवायचा, याचा निर्णय आता आपल्याच हातात आहे.
