नेपाळ आणि चीनच्या सीमेजवळ हिमालयातील पर्वतरांगांमध्ये २६ ऑगस्ट रोजी झालेल्या एका भीषण हिमशिखर आणि कडा कोसळण्याच्या दुर्घटनेमुळे संपूर्ण परिसरात महाविनाशकारी जलप्रलय आला आहे. या नैसर्गिक आपत्तीत आतापर्यंत नेपाळ आणि तिबेटमध्ये ५०० हून अधिक लोकांचा मृत्यू झाला असून, १,००० हून अधिक लोक अजूनही बेपत्ता आहेत. हिमालयातील समुद्रसपाटीपासून अत्यंत उंचीवर असलेल्या बर्फ आणि खडकांचा एक प्रचंड मोठा भाग अचानक कोसळून भोटे कोशी नदीची उपनदी असलेल्या लेंडीकोला नदीमध्ये पडला. यामुळे केवळ पाणीच नव्हे, तर चिखल, महाकाय दगड आणि बर्फाचा एक प्रचंड आणि उंच लोंढा अत्यंत वेगाने दरीत धावून आला, ज्याने वाटेत येणारी घरे, पूल, रस्ते आणि वीज प्रकल्पांचे नामोनिशाण मिटवून टाकले. हा पूर पुढे जाऊन त्रिशूली नदी प्रणालीमध्ये वेगाने पसरला असून, बचाव पथके जसजशी दुर्गम भागात पोहोचत आहेत तसतसा हा विध्वंस अधिकच स्पष्ट होत चालला आहे.
या महाप्रलयाच्या वेळी डोंगराखाली उभे असलेल्या नागरिकांना अचानक डोंगर तुटून खाली येत असल्याचा कानठळ्या बसवणारा आवाज ऐकू आला. प्रत्यक्षदर्शींनी दिलेल्या माहितीनुसार, चिखल आणि पाण्याचा घाणेरडा प्रवाह तब्बल चार मजली इमारती इतका उंच उसळत होता आणि स्वतःचे प्राण वाचवण्यासाठी नागरिकांना डोंगराच्या दिशेने शेकडो पावले पळावे लागले. पूर ओसरल्यानंतर अनेक तासांनी चिखलात गाडल्या गेलेल्या लोकांना हेलिकॉप्टरच्या साहाय्याने वाचवण्यात यश आले. या आपत्तीमध्ये मोठ्या प्रमाणावर परदेशी पर्यटक देखील बेपत्ता झाले आहेत. नेपाळच्या पर्यटन अधिकाऱ्यांनुसार ६०० हून अधिक आणि तिबेटच्या सीमेवर २०० हून अधिक परदेशी नागरिक बेपत्ता आहेत, ज्यामध्ये सर्वाधिक संख्या भारताची असून जवळपास २०० हून अधिक भारतीय पर्यटक बेपत्ता आहेत. याशिवाय ९० अमेरिकन, ५६ युक्रेनियन, ३९ ऑस्ट्रेलियन, ३३ ब्रिटिश, २५ कॅनेडियन आणि मलेशियाचे ५१ नागरिक संपर्कक्षेत्राबाहेर आहेत.
सुरुवातीला या महाआपत्तीची नोंद भूकंपासारखी झाली होती. अमेरिकेच्या भूगर्भ सर्वेक्षण (USGS) संस्थेच्या उपकरणांनी या भागात ४.४ रिश्टर स्केल तीव्रतेचा भूकंप झाल्याचे नोंदवले होते. मात्र, त्यानंतर झालेल्या सखोल शास्त्रीय विश्लेषणामध्ये तिथे कोणताही भूकंप झाला नसल्याचे उघडकीस आले. प्रत्यक्षात, हिमालयातील बर्फाचा प्रचंड भाग कोसळल्यामुळे झालेल्या आघाताने निर्माण झालेल्या भूकंपीय लहरी या तब्बल ५.२ तीव्रतेच्या भूकंपासारख्या होत्या. शास्त्रज्ञांच्या मते, समुद्रसपाटीपासून ५,२०० मीटर उंचीवर हिमनदीचा (Glacier) एक विस्तीर्ण भाग तुटून खाली कोसळला. कॅलगरी विद्यापीठाच्या उपग्रहीय अभ्यासानुसार, सुमारे ०.२ चौरस किलोमीटर आकाराचा बर्फाचा भलामोठा तुकडा तब्बल १.२ किलोमीटर उभ्या अंतरावरून खाली कोसळला. हा प्रचंड ढिगारा जेव्हा वेगाने खोऱ्यात आदळला, तेव्हा त्या पर्वताचे रूपांतर एका प्राणघातक शस्त्रात झाले.
या आपत्तीची तीव्रता वाढवण्यामागे मान्सूनच्या पावसाची मोठी भूमिका राहिली आहे. पावसामुळे आणि वितळलेल्या बर्फाच्या पाण्यामुळे डोंगराचे उतार पूर्णपणे संपृक्त (Saturated) झाले होते, ज्यामुळे पाण्याचे कण डोंगराच्या भेगांमध्ये खोलवर गेले आणि बर्फाच्छादित जमीन अत्यंत कमकुवत झाली. जमीन सैल झाल्यानंतर गुरुत्वाकर्षणामुळे हा सर्व ढिगारा अत्यंत वेगाने कोसळला. या जलप्रलयाचा इशारा देणारे संकेतही अत्यंत भीतीदायक होते. ‘इंटरनॅशनल सेंटर फॉर एकात्मिक माउंटन डेव्हलपमेंट’ (ICIMOD) च्या नोंदीनुसार, त्रिशूली नदीच्या पाण्याची पातळी अवघ्या ३० मिनिटांमध्ये तब्बल ९ मीटरने वाढली होती, तर मलिकू येथे ही पातळी सुमारे ७ मीटरने वाढली होती.
सध्यातरी हा पाण्याचा वेग ओसरलेला दिसत असला तरी नेपाळवरील धोक्याचे ढग अद्याप दूर झालेले नाहीत. हिमालयाच्या उंचावरील एक सरोवर (Upstream barrier lake) सध्या ओसंडून वाहत आहे, ज्यामुळे पुन्हा एकदा अचानक विनाशकारी पूर येण्याची भीती निर्माण झाली आहे. शास्त्रज्ञ सध्या उंचावरील नद्यांमध्ये वाहून आलेल्या ढिगाऱ्यामुळे नैसर्गिक धरणे (Natural dams) तयार झाली आहेत का, याचा तपास करत आहेत. जर अशा प्रकारचा तात्पुरता बांध फुटला, तर पायथ्याशी पुन्हा एकदा पाण्याचा मोठा लोंढा येऊ शकतो. जरी शास्त्रज्ञ या विशिष्ट घटनेला थेट जागतिक तापमानवाढीचे नाव देत नसले, तरी हिमालयाची पार्श्वभूमी अतिशय गंभीर बनली आहे. २०११ ते २०२० या दशकात हिमालयातील हिमनद्या वितळण्याचा वेग मागील दशकाच्या तुलनेत तब्बल ६५ टक्क्यांनी वाढला आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या अहवालानुसार, गेल्या ३० वर्षांत नेपाळने आपल्या बर्फाचा एक तृतीयांश भाग गमावला आहे. नेपाळमध्ये २,००० हून अधिक हिमनदीजन्य तलाव असून त्यापैकी २१ तलाव अत्यंत संवेदनशील आणि धोकादायक स्थितीत आहेत. यामुळे हिमालयातील संकट आता केवळ पर्वतांच्या खाली राहिले नसून ते पर्वतांच्या अंतर्गत भागातही पसरले आहे.
