भारताच्या रेल्वे इतिहासात १७ जुलै हा दिवस एका ऐतिहासिक क्रांतीचा साक्षीदार ठरला आहे. पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी हरियाणातील जींद येथून देशातील पहिल्या स्वदेशी हायड्रोजन ट्रेनला हिरवा कंदील दाखवून सोनीपतसाठी रवाना केले. १८५३ मध्ये ज्याप्रमाणे भारतात पहिली रेल्वे धावली होती, अगदी त्याचप्रमाणे हायड्रोजन ट्रेनचा हा प्रारंभ भारतीय रेल्वेच्या इतिहासातील एक संस्मरणीय अध्याय ठरणार आहे. भविष्यात जेव्हा जेव्हा हायड्रोजन ट्रेनचा उल्लेख होईल, तेव्हा जींद आणि हरियाणाचे नाव आदराने घेतले जाईल. ही ट्रेन केवळ आधुनिक तंत्रज्ञानाचे प्रतीक नसून ‘मेक इन इंडिया’ मोहिमेचे एक मोठे यश आहे, कारण याचे संपूर्ण तंत्रज्ञान भारतीय शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांनी स्वदेशी बनावटीने विकसित केले आहे. ट्रेनला ऊर्जा देणाऱ्या हायड्रोजन फ्युएल टँकपासून ते प्रोटॉन एक्सचेंज मेम्ब्रेनपर्यंत सर्व काही भारतात तयार करण्यात आले आहे.
या हायड्रोजन ट्रेनची रचना आणि तांत्रिक वैशिष्ट्ये जागतिक स्तरावर भारताची मान उंचावणारी आहेत. १० डब्यांची ही ट्रेन ३२०० हॉर्स पॉवरच्या दोन हायड्रोजन सेल फ्युएल कारने सज्ज आहे. विशेष म्हणजे, भारत हा जगातील पाचवा असा देश ठरला आहे ज्याने हायड्रोजन ट्रेन चालवण्यात यश मिळवले आहे, परंतु पॅसेंजर ट्रेनच्या बाबतीत जर्मनीनंतर भारताचा क्रमांक लागतो. तरीही, भारताची ही ट्रेन जर्मनीच्या ट्रेनपेक्षा सरस ठरली आहे, कारण जर्मनीमध्ये केवळ २ ते ४ डब्यांच्या ट्रेन्स चालवल्या जातात, तर भारताने ८ प्रवासी डबे आणि २ इंजिन अशी एकूण १० डब्यांची जगातील सर्वात लांबीची हायड्रोजन पॅसेंजर ट्रेन तयार केली आहे, ज्यामध्ये एकाच वेळी २६०० प्रवासी प्रवास करू शकतात. या ट्रेनचा कमाल वेग ताशी १२० किलोमीटर असला तरी, सध्या ती ताशी ७५ किलोमीटर वेगाने धावत आहे.
या ट्रेनच्या कार्यप्रणालीचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे ‘झिरो एमिशन’ तंत्रज्ञानावर आधारित आहे, ज्यामुळे प्रदूषणाची पातळी शून्य राहते. या इंजिनमध्ये हायड्रोजन गॅस आणि हवेतील ऑक्सिजन यांच्यात रासायनिक प्रक्रिया घडवून वीज तयार केली जाते, ज्याद्वारे ट्रेन चालते. पारंपारिक डिझेल किंवा कोळशाच्या इंजिनमधून निघणाऱ्या विषारी धुराऐवीजी या प्रक्रियेत उप-उत्पादन म्हणून केवळ पाण्याची वाफ बाहेर पडते. ही ‘क्लीन फ्युएल टेक्नॉलॉजी’ भारताचे २०७० पर्यंतचे ‘नेट झिरो’ कार्बन उत्सर्जनाचे उद्दिष्ट पूर्ण करण्यासाठी अत्यंत प्रभावी ठरणार आहे. हायड्रोजन ट्रेनमध्ये ध्वनी प्रदूषण देखील अत्यंत कमी असून प्रवाशांना डिझेल इंजिनच्या तुलनेत अधिक शांत आणि आरामदायी प्रवासाचा अनुभव मिळतो.
सुरक्षेच्या दृष्टीने या ट्रेनमध्ये अत्यंत उच्च दर्जाची मानके पाळण्यात आली आहेत. हायड्रोजन हा वायू अत्यंत ज्वलनशील असल्याने ट्रेनमध्ये गळती, धूर किंवा आग लागण्याची थोडीही शक्यता निर्माण झाल्यास आपोआप कार्यरत होणारी ‘स्वयंचलित सुरक्षा रेटिंग’ प्रणाली बसवण्यात आली आहे. हे तंत्रज्ञान विकसित करण्यात रिसर्च डिझाइन अँड स्टँडर्ड्स ऑर्गनायझेशन, इंटिग्रल कोच फॅक्टरी आणि मेधा इंजिनीअरिंग यांसारख्या संस्थांनी मोलाचे योगदान दिले आहे. विशेष म्हणजे, या तंत्रज्ञानाचे बौद्धिक संपदा अधिकार संपूर्णपणे भारताकडे आहेत, ज्यामुळे भारताला भविष्यात इतर कोणत्याही देशावर अवलंबून राहावे लागणार नाही.
रेल्वेच्या या यशानंतर आता भारत हायड्रोजन ट्रक, बसेस आणि हायड्रोजन जहाजे देखील विकसित करण्याच्या दिशेने पावले टाकत आहे. सध्या जींद येथे हायड्रोजन रिफ्युलिंग प्लांट उभारण्यात आला असून, या पायलट प्रोजेक्टच्या यशानंतर दार्जिलिंग, कालका आणि हिमाचल प्रदेशातील डोंगराळ भागातही अशा ट्रेन्स चालवल्या जाण्याची शक्यता आहे. भारताने विकसित केलेले हे ‘प्रोपल्शन’ तंत्रज्ञान आता युरोप आणि अमेरिकेसारख्या प्रगत देशांनाही निर्यात केले जात आहे, जे भारताच्या वाढत्या तांत्रिक शक्तीचे द्योतक आहे. हायड्रोजन ट्रेनची ही सुरुवात केवळ प्रदूषणाविरुद्धचा लढा नसून, भारताला आत्मनिर्भर बनवण्याच्या दिशेने टाकलेले एक आश्वासक पाऊल आहे.
