नवी दिल्ली: ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेस (All India Institute of Medical Sciences) (AIIMS) ने नुकत्याच सादर केलेल्या एका संशोधन अहवालाने एका मोठ्या सामाजिक समस्येवर प्रकाश टाकला आहे, जी लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांना ग्रासत आहे. ही समस्या म्हणजे मोबाईल (Mobile) आणि सोशल मीडियाचे (Social Media) व्यसन. हा अहवाल केवळ एक आरोग्यविषयक इशारा देत नाही, तर या व्यसनाच्या मागे असलेल्या कोट्यवधी रुपयांच्या व्यवसायाची गुपितेही उघड करतो.
‘कायदेशीर’ व्यसन जे ड्रग्जपेक्षाही भयंकर
AIIMS च्या अहवालानुसार, आज समाजात एक नवीन व्यसन वेगाने पसरत आहे, जे ड्रग्स (Drugs), सिगारेट (Cigarettes) किंवा दारूच्या (Alcohol) व्यसनापेक्षाही अधिक धोकादायक मानले जात आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे हे व्यसन ‘कायदेशीर’ आहे आणि ते प्रत्येक घरात पोहोचले आहे – ते म्हणजे मोबाईल फोनचे (Mobile Phone) व्यसन. दोन-तीन वर्षांच्या मुलांच्या हातातही आज मोबाईल दिसतो आणि या व्यसनातून सुटका करणे जवळपास अशक्य झाले आहे.
खरे तर हे व्यसन मोबाईल फोनचे (Mobile Phone) नाही, तर त्यावरील सोशल मीडिया (Social Media) आणि इंटरनेटचे (Internet) आहे. जर मोबाईलमधून इंटरनेट किंवा सोशल मीडिया काढून टाकले, तर त्याचा वापर ९०% (90%) कमी होईल. लोकांचा स्क्रीन टाइम (Screen Time) दिवसाला १० ते १२ तासांवर (10 to 12 Hours) पोहोचला आहे, जो प्रामुख्याने सोशल मीडियावर (Social Media) खर्च होतो. या समस्येचे गांभीर्य ओळखून काही देशांमध्ये आता धूम्रपान किंवा मद्यपानाप्रमाणे सोशल मीडिया (Social Media) वापरण्यासाठी कायदेशीर वय निश्चित करण्याचा विचार सुरू झाला आहे.
तुमचे व्यसन, कंपन्यांचा फायदा: जाहिरातींचे नवे जग
आपण जेवढा जास्त वेळ मोबाईलवर घालवतो, तेवढाच काही कंपन्यांना प्रचंड फायदा होतो. अब्जावधी डॉलर्स (Dollars) खर्च करून कंपन्या असे अल्गोरिदम (Algorithm) आणि कंटेंट (Content) तयार करतात, जेणेकरून तुम्ही अधिकाधिक वेळ फोन स्क्रीनला चिकटून राहाल. यातूनच एका मोठ्या व्यवसायाचा जन्म झाला आहे, जो आपल्या स्क्रीन टाइमवर (Screen Time) नफा कमावतो.
हा व्यवसाय समजून घेण्यासाठी आपण ९० च्या दशकात (90s) जाऊया. तेव्हा टीव्हीला (TV) ‘इडियट बॉक्स’ म्हटले जायचे आणि लोक तासन्तास टीव्हीसमोर (TV) बसायचे. कंपन्या टीव्हीवरील (TV) लोकप्रिय मालिकांच्या मध्ये काही सेकंदांच्या जाहिराती दाखवण्यासाठी लाखो-करोडो रुपये खर्च करायच्या. आज तोच प्रेक्षक टीव्ही (TV) सोडून मोबाईल स्क्रीनवर (Mobile Screen) आला आहे. आजची तरुण पिढी टीव्हीवर (TV) फक्त खेळ पाहते, बाकी सर्व चित्रपट, मालिका आणि वेब सिरीज मोबाईलवरच (Mobile) पाहिल्या जातात.
त्यामुळे जाहिरातींचे जगही आता मोबाईलवर (Mobile) आले आहे. इथेच ‘Affle India’ (Affle India) सारख्या कंपन्यांची भूमिका सुरू होते.
‘Affle’ सारख्या कंपन्या कशा काम करतात?
Affle इंडिया (Affle India) सारख्या कंपन्यांचे मुख्य काम मोबाईलवर योग्य व्यक्तीला योग्य जाहिरात दाखवणे (Show right ad to right person on mobile) हे आहे. याला ‘ॲडव्हर्टाइजमेंट रेकमेंडेशन’ (Advertisement Recommendation) म्हणतात. उदाहरणार्थ, तुम्ही जर स्टॉक मार्केटशी (Stock Market) संबंधित व्हिडिओ पाहत असाल, तर तुम्हाला डिमॅट अकाउंट (Demat Account) किंवा फायनान्सशी (Finance) संबंधित जाहिराती दिसतील. तुम्हाला गिटारची (Guitar) जाहिरात दिसणार नाही, कारण या कंपन्यांना माहित आहे की तुमची आवड त्यात नाही. याउलट, जो गिटार (Guitar) शिकण्याचे व्हिडिओ पाहतो, त्याला गिटार (Guitar) किंवा संगीत क्लासच्या (Music Class) जाहिराती दाखवल्या जातात.
हे सर्व एका प्रगत तंत्रज्ञानाद्वारे केले जाते. OYO (OYO) सारख्या कंपन्यांचे ग्राहक प्रवास आणि ब्लॉगिंग चॅनेल पाहणाऱ्या प्रेक्षकांना लक्ष्य करतात आणि तिथेच त्यांच्या हॉटेल्सच्या (Hotels) जाहिराती दाखवतात.
वाढत्या स्क्रीन टाइममुळे व्यवसायाची भरभराट
जोपर्यंत लोक मोबाईल (Mobile) आणि सोशल मीडियाचा (Social Media) वापर करत राहतील, तोपर्यंत या कंपन्यांचा व्यवसाय वाढतच राहणार आहे. जेवढे जास्त लोक मोबाईल (Mobile) वापरतील, तेवढ्या जास्त जाहिराती दाखवल्या जातील आणि तेवढाच या कंपन्यांना नफा मिळेल.
Affle इंडियाच्या (Affle India) आर्थिक स्थितीवर नजर टाकल्यास या व्यवसायाची ताकद लक्षात येते. कंपनीकडे सुमारे ३००० कोटी रुपयांचा (3000 Crore Rupees) राखीव निधी आहे, तर कर्ज अगदी नगण्य आहे. कंपनीचा नफा (EPS) सातत्याने वाढत आहे आणि शेअरहोल्डिंग पॅटर्नही (Shareholding Pattern) मजबूत आहे, ज्यात प्रमोटर्सचा (Promoters) वाटा ५५% (55%) आहे.
थोडक्यात सांगायचे तर, AIIMS (AIIMS) चा अहवाल जिथे एका सामाजिक आणि आरोग्यविषयक धोक्याची सूचना देतो, तिथेच तो एका नव्या आणि वेगाने वाढणाऱ्या अर्थकारणाचे दार उघडतो. आपण आपल्या मोबाईलच्या स्क्रीनमध्ये (Mobile Screen) गुंतलेलो असताना, पडद्यामागे काही कंपन्या अक्षरशः पैशांचा पाऊस (Raining Money) पाडत आहेत.
