प्रसिद्ध शिक्षणतज्ज्ञ आणि पर्यावरणवादी सोनम वांगचुक यांनी विद्यार्थ्यांच्या न्याय्य हक्कांसाठी, विशेषतः ‘नीट’ (NEET) परीक्षेतील गोंधळाविरोधात जंतरमंतरवर सुरू केलेले उपोषण सध्या एका अत्यंत चिंताजनक वळणावर येऊन ठेपले आहे. ज्या पवित्र ध्येयाने हे आंदोलन सुरू झाले होते, त्याचा मूळ गाभा आता काही विशिष्ट विचारधारा आणि राजकीय महत्त्वाकांक्षा असलेल्या गटांकडून ‘हायजॅक’ केला जात असल्याचे चित्र निर्माण झाले आहे. महात्मा गांधींचे एक प्रसिद्ध तत्व होते की, साध्य गाठण्यासाठी वापरले जाणारे साधनही तितकेच पवित्र असावे लागते. मात्र, वांगचुक यांच्या या आंदोलनाचा मार्ग सध्या भरकटलेला दिसत असून, या व्यासपीठाचा वापर देशविरोधी आणि धर्मविरोधी अजेंडा राबवण्यासाठी केला जात असल्याची टीका होत आहे.
या आंदोलनाच्या मंचावर सध्या जे लोक वांगचुक यांच्यासोबत उभे आहेत, त्यांच्या हेतूंवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. या व्यासपीठाचा वापर करून भारतीय संस्कृती, धर्म आणि समाजाच्या विरोधात विखारी विधाने केली जात आहेत, जी सामान्य भारतीयांना कधीही मान्य होणार नाहीत. उदाहरणार्थ, ज्यांनी आपल्या आयुष्यात कधीही कोणाबद्दल कटू शब्द काढले नाहीत, अशा आदरणीय संत प्रेमानंद महाराज यांच्याबद्दल या मंचावरून अत्यंत हीन दर्जाची आणि अपमानकारक भाषा वापरली गेली आहे. एखाद्या संताच्या ‘महाराज’ या उपाधीवरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करून धार्मिक भावना दुखावण्याचा प्रयत्न या ठिकाणी होताना दिसत आहे. इतकेच नव्ह्हे तर, प्रभू श्रीरामाच्या नावाचा वापर करून कोट्यवधी रामभक्तांच्या श्रद्धांची थट्टा उडवणारे लोकही या आंदोलनात सक्रिय झाले आहेत.
या आंदोलनाचे स्वरूप पाहता, त्यामध्ये सहभागी असणारे चेहरे या संघर्षाच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्न उभे करत आहेत. अभिनेत्री स्वरा भास्कर, जी सीएए (CAA) विरोधात बोलते पण परदेशात जाताना भारताचाच पासपोर्ट वापरते, तिची उपस्थिती या आंदोलनाला एका वेगळ्याच वादात खेचून नेत आहे. त्याचप्रमाणे, काश्मीर हा भारताचा अविभाज्य भाग नाही, अशा प्रकारचे विचार मांडणाऱ्या अरुंधती रॉय यांचा या आंदोलनातील सहभाग अधिकच संशयास्पद आहे. जेव्हा अशी मंडळी एखाद्या आंदोलनाचा चेहरा बनतात, तेव्हा देशाची सेवा करण्यासाठी रात्रंदिवस अभ्यास करणारे ‘नीट’चे विद्यार्थी किंवा त्यांचे पालक अशा व्यासपीठाशी जोडले जाणे कठीण होते. पालकांना आपल्या मुलांचे भविष्य अशा लोकांशी जोडले जाण्याची भीती वाटते, ज्यांना देशाच्या अस्मितेपेक्षा स्वतःचा अजेंडा महत्त्वाचा वाटतो.
सोनम वांगचुक यांच्या उपोषणाला आज १९ दिवस पूर्ण झाले असून त्यांची शारीरिक प्रकृती अत्यंत खालावली आहे. त्यांना नीट बोलणेही कठीण झाले आहे. अशा परिस्थितीत त्यांच्या मंचावर शिस्तीचा आणि मर्यादेचा अभाव दिसून येत आहे. आंदोलनाच्या ठिकाणी उपोषणाचे गांभीर्य राखण्याऐवजी काही लोक त्याला ‘पिकनिक स्पॉट’ समजत असल्याचे चित्र असून, खुद्द वांगचुक यांनाच लोकांना मर्यादा राखण्याची विनंती करावी लागली आहे. यावरून असे स्पष्ट होते की, सोबत असलेल्या लोकांना आंदोलनाच्या पवित्रतेशी काहीही देणेघेणे नाही.
या आंदोलनाचा वापर आता राजकीय लाभासाठीही सुरू झाला आहे. अण्णा हजारे यांच्या आंदोलनातून पुढे आलेले आणि सध्या भ्रष्टाचाराच्या आरोपांचा सामना करणारे अरविंद केजरीवाल यांनी आता वांगचुक यांना देशाचे शिक्षण मंत्री बनवण्याचा प्रस्ताव मांडला आहे. ज्या राजकारणाने अण्णा हजारे यांच्यासारख्या समाजसेवकाला बाजूला सारले, तेच राजकारण आता वांगचुक यांचा वापर कोणत्या टूलकिटचा भाग म्हणून करत आहे, हा मोठा प्रश्न आहे. तसेच, जंतरमंतरवर समाजवादी पक्षाच्या खासदार डिंपल यादव यांची ओळख करून देताना त्यांना चक्क ‘डिंपल कपाडिया’ म्हणणे, हे या आंदोलनातील संयोजनाचा दर्जा आणि गांभीर्य दर्शवते. ज्यांना लोकप्रतिनिधींचे नावही धड ठाऊक नाही, ते देशाची शिक्षण व्यवस्था सुधारण्याच्या गप्पा मारत आहेत.
आकडेवारीच्या दृष्टीने पाहिले तर, या आंदोलनाला सोशल मीडियावर २ कोटींहून अधिक डिजिटल फॉलोअर्सचा पाठिंबा असल्याचे दिसते, परंतु प्रत्यक्षात जमिनीवर २ हजार लोकही गोळा होत नाहीत. हे केवळ एका क्लिकवर मिळालेले ‘डिजिटल समर्थन’ असून, प्रत्यक्ष लोकसहभागाचा यात मोठा अभाव आहे. हे आंदोलन आता वास्तविक समस्यांकडून भरकटून ‘आंदोलनजीवी’ मंडळींच्या ताब्यात गेले आहे, जे केवळ अशा संधींच्या शोधात असतात. सेलिब्रिटी आणि सोशल मीडिया स्टार्स केवळ एक पोस्ट टाकून आपला सहभाग नोंदवतात, पण त्यामुळे आंदोलनाचे मूळ उद्दिष्ट नष्ट होत आहे.
शेवटी, सोनम वांगचुक हे देशाचे एक नायक आहेत आणि त्यांनी विद्यार्थ्यांसाठी घेतलेली भूमिका महत्त्वाची आहे. परंतु, जर त्यांच्या आंदोलनाचा वापर देश आणि धर्माला नीचा दाखवण्यासाठी केला जाणार असेल, तर जनता त्यांच्या पाठीशी उभी राहणार नाही. वांगचुक यांनी वेळीच सावध होऊन या स्वार्थी आणि विषारी शक्तींपासून स्वतःला वेगळे करणे आवश्यक आहे. अन्यथा, इतिहास त्यांना एक क्रांतिकारी म्हणून नव्हे, तर राजकीय षड्यंत्रातील एक ‘मोहरा’ म्हणून लक्षात ठेवेल. देशाच्या हितासाठी त्यांनी या चुकीच्या कंपूमधून बाहेर पडून पुन्हा एकदा सत्याच्या मार्गावर चालणे काळाची गरज आहे.
